Litosfera Ýeriň Daşky Gaty Gabygy

Litosfera, Ýeriň daşky gaty gabygy bolup, hakykatdan-da örän gyzykly we köp syrly gurluşdyr.

​Litosfera näme?

​”Litosfera” sözi grekçe “litos” (daş, gaty) we “sfera” (gabyk) sözlerinden gelip çykýar.

​Ol Ýer gabygyny we ýokarky mantianyň iň gaty, maýyşgak däl bölegini öz içine alýar.

​Onuň galyňlygy gaty üýtgeşikdir: okeanlaryň aşagynda 5-10 km-den 50-60 km-e çenli, materikleriň aşagynda bolsa 100-200 km-e çenli ýetip bilýär.

​Litosfera plitalary: Litosfera bitewi bir gabyk däl-de, uly we kiçi böleklere – litosfera plitalaryna bölünýär. Häzirki wagtda 7 sany uly (6 materik we 1 Ýuwaş okean) we birnäçe kiçi plitalar hasaplanýar.

​Plitalaryň hereketi: Bu plitalar ýokarky mantianyň has ýumşak we maýyşgak gatlagynyň (astenoganyň) üstünde ýyljydyklary üçin hemişe hereket edýärler. Bu herekete plitalaryň tektonikasy diýilýär. Olar bir-birinden uzaklaşyp, ýakynlaşyp ýa-da biri-biriniň gapdalyndan süýşüp geçip bilýärler.

​Zelzeleler we wulkanlar: Litosfera plitalarynyň araçäkleri Ýeriň iň hereketjeň ýerleri bolup durýar. Plitalaryň çaknyşmagy ýa-da süýşmegi netijesinde güýçli ýer titremeler (zelzeleler) we wulkan atylyşlary ýüze çykýar. Meselem, Ýuwaş okeanynyň töweregindäki “Odly halka” (Ring of Fire) bu plitalaryň araçägi bolup, dünýäniň iň köp wulkanlary we zelzeleleri şol ýerde bolýar. Litosfera plitalarynyň bir-birine ýakynlaşýan ýerlerinde (kolliziýa zolaklarynda) Ýer gabygy gysylýar we ýokarlygyna galkýar. Munuň netijesinde ägirt uly dag gerişleri (mysal üçin, Gimalaý, Alp daglary) emele gelýär.

Materik gabygy (kontinental gabyk) esasan granit we bazalt gatlaklaryndan durýar we has gadymydyr.Okean gabygy has inçe bolup, esasan bazalt gatlagyndan durýar we materik gabygyna görä has ýaşdyr. Ol hemişe okeanlaryň ortasyndaky depelerde (orta-okean gerişlerinde) emele gelýär we çuňlukdaky oluklarda (transs-form ýalpaklyklarda) mantianyň içine siňip ýok bolýar.

​Litosferanyň bu üýtgeşik gurluşy we hemişe dowam edýän hereketi, Ýeriň ýüzüni, relýefini we biziň planetamyzyň geologik taryhyny kesgitleýän esasy güýç bolup durýar.

Awliýewa Akjagül
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 114-nji toparynyň talyby