Atmosfera Ýeriň ,,Görünmeýän Goragçy Galkany”

​Atmosfera (grekçeden “bug sferasy” manyny berýän) biziň planetamyzy goramaýy gaýtalanmajak gaz gabygydyr. Bu, diňe bir howa däl, eýsem, Ýeriň ýaşaýyş ulgamynyň we klimatyň kadalaşdyryjysy bolup hyzmat edýän ägirt uly tebigy mehanizmdir.Atmosferanyň galyňlygy 1000 km-den gowrak bolsa-da, onuň ähli massasynyň ýarysy diýen ýaly Ýeriň üstünden ilkinji 5-6 kilometrlik aralykda jemlenendir. Ýokary çykdygyňça, howa has seýrekleşýär.

Esasy düzümi – Azot N}_2) (takmynan 78%) we Kislorod O}_2) (takmynan 21%). Galan 1%-e Argon, Kömürturşy gazy, Neon we beýleki gazlar degişlidir.Ýeriň ilkinji atmosferasynda kislorod ýokdy. Ol millionlarça ýyl mundan ozal ilkinji ýaşyl ösümlikler we sianobakteriýalar tarapyndan fotosintez hadysasynyň netijesinde döredildi we toplandy.Atmosferanyň stratosfera gatlagyndaky Ozon (O3) gatlagy Günden gelýän ultramelewşe (UV) şöhleleriniň esasy bölegini süzüp saklaýar we şeýlelikde Ýer ýüzündäki janly organizmleri goraýar.

​Her gün Ýeriň atmosferasyna millionlarça maýda meteoritler we kosmos tozanlary girýär. Olar köplenç atmosferanyň dykyz gatlaklarynda sürtülme netijesinde ýanyp, ýitýärler (biziň “ýyldyzlar akýar” diýip görýän zadymyz). Bu, Ýeriň üstüniň şol meteoritlerden goragly bolmagyny üpjün edýär.Atmosfera, aýratyn-da onuň düzümindäki suw buglary we kömürturşy gazy, ägirt uly ýylylygy saklaýjy süzgüç (termostat) bolup hyzmat edýär. Günden gelýän ýylylygyň bir bölegini saklap, Ýeriň gijelerine aşa sowamagynyň öňüni alýar. Bu hadysa parnik täsiri diýilýär. Eger bu täsir bolmadyk bolsa, Ýeriň ortaça temperaturasy -18^\circ C töweregi bolardy, häzirki 15^\circ C däl.

​Klimatyň (howanyň uzak möhletli ýagdaýy) emele gelmegine diňe bir Günüň şöhlesi däl, eýsem geografik giňlik, gury ýer bilen suwuň paýlanyşy, dag ulgamlarynyň beýikligi (orografiýa), umman akymlary we ýel ulgamlary hem güýçli täsir edýär. Meselem, Türkmenistana çürt-kesik kontinental klimat mahsus bolsa, deňiz ýakasyndaky ýurtlara deňiz klimaty mahsusdyr.

​Atmosfera biziň dem almagymyz, suwuň aýlanmagy we Ýerde ýaşaýyş üçin amatly temperaturanyň saklanmagy üçin iň möhüm şertleri döredýär. Ol hakykatdan hem-de biziň planetamyzy beýleki planetalardan tapawutlandyrýan gudratly gabykdyr.

Döwletgeldiýewa Aýgül
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 114-nji toparynyň talyby