RU
”Daglar nädip döreýär?” diýen sorag, geologiýanyň iň esasy we gyzykly temalarynyň biridir. Olaryň döremeginiň esasy sebäbi, hakykatdan-da, litosfera plitalarynyň çaknyşmagydyr (ýa-da ylmy dilde kolliziýa diýilýär).Daglaryň Döremeginiň Üç Esasy Ýoly Bar.
Litosfera plitalary çaknyşanda, ýa-da biri-birine gysyş edende, daglar üç hili esasy ýol bilen döreýär:Daglar esasan hem litosfera plitalarynyň hereketleri netijesinde döreýär. Bu hadysa geologiýada plitalaryň tektonikasy diýlip atlandyrylýar.Plitalaryň Çaknyşmagy (Gatyşyk Daglar)Bu daglaryň döremeginiň iň ýaýran we esasy usulydyr.
Iki sany litosfera plitasynyň, köplenç iki sany kontinental (materik) plitasynyň biri-birine gysyş güýji bilen ýakynlaşmagy esasynda bolup geçÿàr.
Kontinental gabyklar ýeňil bolany üçin biri-biriniň aşagyna siňip bilmeýärler. Onuň ýerine, gysyş astynda gabyk gatlaklary ýokarlygyna dyrmyşýar, epleşýär we ýokary galkýar. Bu hadysa gabygyň eplenmegi (folding) diýilýär.Gimalaýlar (Hindistan plitasy bilen Ýewraziýa plitasynyň çaknyşmagy), Alp daglary.Bu, okean plitasynyň kontinental plita bilen çaknyşmagyndan döreýän dag zynjyrlarydyr. Agryrak bolan okean plitasynyň ýeňil kontinental plitasynyň aşagyna siňmegi (bu hadysa subduksiýa diýilýär).
Aşak siňen okean gabygy mantianyň içinde eräp başlaýar. Emele gelen magma ýokaryk galyp, kontinental plitanyň üst ýüzünde bir hatar wulkanlary emele getirýär. Bu wulkanlar yzly-yzyna hatar bolup, dag zynjyryny döredýär.Bu görnüşde daglar esasy gysyş netijesinde däl-de, gabyk gatlagynyň ýüzülmegi ýa-da süýşmegi netijesinde döreýär.
Plitalaryň uzalma güýçleri sebäpli ýa-da uly ýer ýüzülmeleri (ýaryklary) boýunça hereketi sebäpli gabygyň bölekleri ýokaryk galýar ýa-da aşak çökýär. Ýokary galan bölekler blokly daglary (Block Mountains) emele getirýär.Demirgazyk Amerikadaky Great Basin sebitindäki käbir daglar.
Gysgaça aýdylanda, daglar millionlarça ýylyň dowamynda, Ýeriň içerki güýçleriniň litosfera plitalaryny biri-birine iteklemegi, çekmegi we gysmagy netijesinde emele gelýär.
Amagulyýew Ybraýym
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 119-njy toparynyň talyby
