RU
Kit akulasy (Whale shark): Balyklaryň arasynda iň ulusy hasaplanýar. Uzynlygy 18 metre çenli ýetip bilýär. Ownuk deňiz jandarlary (plankton) bilen iýmitlenýär we adamlara howp salmaýar.Kit Akulasy (latynça ady: Rhincodon typus) barada giňişleýin maglumatlar.
Dünýäniň iň uly balygy: Ol diňe bir akulalaryň däl, eýsem häzirki wagtda ýaşaýan ähli balyk görnüşleriniň hem iň ulusydyr.Köplenç ösen ulular takmynan 12 metre (39 fut) golaý uzynlyga we 15 tonna çemesi agrama ýetýärler.Iň uly tassyklanan şahsyýetiň uzynlygy 18.8 metre (61.7 fut) ýetipdir. Ol haýal hereket edýän, süzüji iýmit bilen iýmitlenýän halydan (karpýot) akulalarynyň (carpet shark) maşgalasyna degişlidir.
“Kit akulasy” diýilmegine garamazdan, ol hakyky kit däl-de, ulylygy sebäpli şeýle atlandyrylan balykdyr (akula).Giň, ýasy kellesi we uly agzy bar. Gözleri kellesiniň öň tarapynda ýerleşýär.Agzy takmynan 1.5 metre çenli giňelip bilýär. Agzynyň içinde 300-den gowrak kiçijik dişleri bar, ýöne olary iýmitlenmek üçin ulanmaýar.Bedeni goýy çal, gök ýa-da goňur reňkde bolup, onuň üstünde ak ýa-da açyk çal tegmillerden we çyzyklardan ybarat özboluşly nagyş bar. Bu nagyş her bir kit akulasy üçin adam barmak yzy ýaly ýeke-täkdir we şahsyýetleri tanamak üçin ulanylýar.Derisi gaty galyň (15 sm çenli) we el degriňde gaba, tegmilleriň ýüzünde ýerleşen kiçijik dişler ýaly gurluşlar bilen örtülendir.
Ol süzüji iýmit (filter feeder) bilen iýmitlenýän akulalaryň üç görnüşinden biridir (megamouth we basking shark bilen birlikde).Esasanam planktonlar, ownuk gysagalar, balyk ýumurtgalary, kiçijik balyklar we meduzalar bilen iýmitlenýär.Iýmitlenmek üçin agzyny giňden açyp, suwy özüne sorýar we soňra agzynyň içindäki ýörite süzgüçler (gill rakers) arkaly suwy daşyna çykaryp, iýmiti saklaýar. Bir sagatda 6,000 litrden gowrak suwy süzüp bilýär.
Ähli tropiki we ýyly-temperat suwlarda, Köýkeniz deňzinden başga dünýäniň ähli ýerinde duş gelýär.Ol güýçli göçüp-gonýan haýwan hasaplanýar we iýmit çeşmeleriniň köplügine görä müňlerçe kilometr ýol geçip bilýär.
Ol ulylygyna garamazdan, asuda häsiýetli we adamlara asla howp salmaýar. Dalaşgärler we suwa çümýänler (divers) köplenç oňa ýakynlaşmaga rugsat berilýär.Kit akulalary 70 ýyldan 100 ýyla çenli ýaşap bilýär. Jyns taýdan ýetişmekleri 30 ýyl töweregi wagt alýar.Ol diri dogurýan (ovoviviparous) balykdyr. Ýagny, urkaçy balyk ýumurtgalaryny öz içinde saklaýar we balajyklar içerde çykýar, soňra bolsa diri dogurylýar. Bir gezekde 300 töweregi bala dogrup bilýär.
Kit akulasy Bütindünýä Tebigaty Goramak Bileleşiginiň (IUCN) Gyzyl Sanawynda “Howp astyndaky (Endangered)” görnüş hökmünde hasaba alyndy.Esasy howplar — bikanun aw, balyk torlaryna tötänden düşmek (bycatch), gämileriň urmagy we deňizleriň hapalanmagy.
Muhammetmyradow Maksat
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 119-njy toparynyň talyby
