RU
Oklykirpi (Erinaceinae) — bu, tebigatyň özi tarapyndan ýasalan, hereket edýän kiçijik “ýaragly maşyn” ýalydyr. Olaryň daşky görnüşi adamlary haýran galdyrsa-da, olaryň durmuşynda has gyzykly we geň galdyryjy aýratynlyklar bar.
1. 5000-den 7000-e Çenli Tiken (Şpaga)
Uly ýaşly oklykirpiniň arkasynda we gapdallarynda 5000 bilen 7000-iň arasynda tiken bolýar. Bu tikenler zäherli ýa-da ilmegi ýokdur (aýy kirpiniň tikenlerinden tapawutlylykda), ýöne olar keratine (adam saçyny we dyrnaklaryny emele getirýän madda) esaslanýan, gaty ýeňil we berk goragdyr. Howp abananda, oklykirpi iki uly myşsa arkaly tikenlerini galdyryp, özüni berk top edip düýrleýär.
2. Olaryň Görnüşi Köp we Toparynyň Ady Bar
Dünýäde oklykirpiniň 17 dürli görnüşi bar, olar Ýewropada, Aziýada we Afrikada ýaşaýarlar.
Iň gyzyklysy, oklykirpileriň toparyna (köp sanly oklykirpiler bir ýere jemlense) iňlis dilinde “array” (tertipleşdirilen yzygiderlilik ýa-da toplum) diýilýär.
3. Öz-özüni Yslamak Däbi (Self-Anointing)
Bu oklykirpiniň iň geň galdyryjy we alymlar üçin düşnüksiz bolan endigidir. Oklykirpi täze ýa-da güýçli ysy (mysal üçin, zäherli ösümlik, zäher, ýa-da başga bir zat) duýanda, agzynda köpürjikli tüýkülik öndürýär we soňra bu köpürjikleri arkasyndaky tikenlerine çalýar.
Näme üçin beýle edýändigi anyk belli däl, ýöne käbir çaklamalar şular:
Tikenlerini ýyrtyjylar üçin ýigrenji etjek bolýar.
Özüniň ýaşaýyş gurşawynyň täze yslaryna uýgunlaşýar.
Parazitlerden goraýar.
4. Ýylan Zäherine Garşy Durmuş
Oklykirpiler käbir ýylan zäherlerine garşy tebigy goraga eýedir. Olar bal arysy, möýler we hatda ýylanlar ýaly howply jandarlary hem iýip bilerler. Olaryň anatomiki gurluşy (Nikotinik Asetilholin Reseptoryndaky üýtgeşmeler) käbir ýylan zäherleriniň täsiriniň öňüni almaga kömek edýär.
5. Ýerine Ýetirijiler: Görüşi Pes, Ysy Ýiti
Oklykirpileriň görüşi gaty pesdir. Şonuň üçin olar esasan gijeki ýaşaýşa uýgunlaşandyrlar. Olar iýmit tapmak we töwereginde bolup geçýän zatlary bilmek üçin özleriniň ýiti ysy duýşuna we oňat eşidişine bil baglaýarlar. Olaryň uzyn we çygly burny iýmit gözleginde aýratyn ähmiýetlidir.
6. Süýt Ýigrenji: Süýt bermek nädogry
Köp adamlar oklykirpilere kömek etmek üçin süýt goýýarlar, ýöne oklykirpiler laktozany özleşdirip bilmeýärler (laktoza dözümsizdirler). Süýt bermek olarda iýmit siňdiriş kynçylyklaryny döredip biler. Olara iň gowy zat arassa suw ýa-da ýumşak pişik iýmiti ýa-da ýörite oklykirpi iýmitidir.
7. Olar Öz Atlaryny Nädip Aldylar?
Iňlis dilinde “Hedgehog” ady iki bölekden ybarat:
”Hedge” (Haýat): Oklykirpileriň köplenç tokaý haýatlarynyň, gyrymsy agaçlaryň aşagynda ýa-da bag haýatlarynyň arasynda iýmit gözleýändigi üçin.
”Hog” (Doňuz): Olaryň iýmitlenýän wagty çykarýan doňza meňzeş horlanma (gürrüň) sesleri üçin.
Oklykirpi bu aýratynlyklary bilen tebigatyň iň owadan we geň jandarlarynyň biri bolup galýar. Olar biziň tebigy gurşawymyzyň aýrylmaz bölegidir.
Maksadowa Gülnäzik
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 123-nji toparynyň talyby
