RU
Gan Şarlawugy (Blood Falls): Antarktidadaky Teýlor buzlygyndan (Taylor Glacier) akýan we demir oksidi (pos) sebäpli “gan” ýaly gyzyl reňkde bolan suw akymy. Ol buzasty kölünden gelýär we millionlarça ýyl bäri ýapyk ekosistemada ýaşaýan bakteriýalaryň bardygyny subut edýär.Göz öňüne getirip bolmajak tebigy hadysa bolan Gan Şarlawugy (Blood Falls), Antarktidadaky iň täsin we ylmy taýdan gymmatly geografik ýerleriň biridir. Ol özüniň “gan” ýaly gyzyl reňki, buzasty suw çeşmesi we millionlarça ýyl bäri ýapyk ekosistemada ýaşaýan bakteriýalaryň bardygy sebäpli meşhurdyr.Gan Şarlawugy (iňlisçesi Blood Falls) Antarktidadaky Makmerdo Gury Jülgesiniň (McMurdo Dry Valleys) Teýlor Jülgesinde ýerleşýän Teýlor Buzlygynyň (Taylor Glacier) çetinden akyp çykýan demir oksidli, duzly suwuň akymydyr. Gyzyl reňkli suwuň akyp çykmagy sebäpli bu ady alan bu hadysa, ylmy dünýä üçin uly ähmiýete eýedir.
Gan Şarlawugy ilkinji gezek 1911-nji ýylda Awstraliýaly geolog Tomas Griffit Teýlor tarapyndan açylanda, alymlar ilki bilen gyzyl reňkiň sebäbiniň suwotular (gyzyl suw otlary/algae) bolandygyny çak edipdirler. Emma, soňky barlaglar hakyky sebäbi ýüze çykardy. Buzlugyň aşagyndan çykýan suw örän köp demir ionlaryna baýdyr. Bu suw atmosferadaky kislorod bilen kontakt eden dessine, demir poslaýar (demir oksidini emele getirýär), bu bolsa suwa gan ýaly gyzyl reňki berýär. Adamyň ganyndaky demriň poslamagy ýaly, bu suw hem poslaýar.
Gan Şarlawugyny üpjün edýän suw buzlukdan erän suw däl-de, ondan has täsin bir çeşmede gelýär.Suwuň çeşmesi buzlugyň aşagynda, takmynan 400 metr galyňlykdaky buzuň astynda ýerleşýän uly, duzly suw howdanydyr (köl).Bu suw Antarktida okeanynyň gadymy galyndysy hasaplanýar we onuň duzlylyk derejesi adaty deňiz suwundan iki-üç esse ýokarydyr. Duzlylygyň gaty ýokary bolmagy, hatda -17°C ýaly aşa sowuk temperaturada hem suwuň doňmagyna päsgel berýär we onuň akmagyny dowam etdirýär.
Alymlar bu buzasty suwuň takmynan 1.5 million ýa-da ondan hem köp ýyl bäri daşky dünýäden doly üzňe (izolirlenen) bolandygyny çaklaýarlar. Bu bolsa ony hakyky suwly wagt kapsulasyna öwürýär.Gan Şarlawugyny iň täsin edýän zat, onuň buzasty çeşmesinde ýaşaýan mikroorganizmleriň barlygydyr. Bu ýer ýerdäki iň agyr ýaşaýyş şertleriniň biridir.
Hiç hili Gün şöhlesi ýetmeýär.Ýokary duzlylyk we aşa sowuk temperatura.
Adaty mikroblar ýaşamaga ýaramly däl diýlip hasap edilýän şeýle şertlerde, bu ýerdäki bakteriýalar özboluşly bir ýaşaýyş mehanizmini döredipdirler (Chemoliýoawtotrof).Olar fotosintez (Gün şöhlesi bilen iýmit öndürme) ýerine, demir we kükürt (sulfat) birleşmelerini energiýa çeşmesi hökmünde ulanýarlar.Bakteriýalar buzluk astyndaky daşlardan gelen sulfatlary ýaşaýyş üçin gazy (köplenç kislorodyň ornuny tutýan başga bir elementi) dem almak üçin ulanýarlar.
Soňra olar suwdaky köp bolan demir ionlary bilen täsirleşip, ulanylan sulfatlary täzeden dikeldýärler. Bu, mikroorganizmleriň bu agyr şertde dowamly ýaşamagyna mümkinçilik berýän tebigy himiki gaýtadan işleme (recycling) ulgamydyr.Gan Şarlawugy alymlar üçin örän wajyp laboratoriýa bolup durýar.
Bu mikroorganizmleriň öwrenilmegi, Ýeriň ýaş döwürlerinde, kislorod ýetmezçilik edýän we aşa sowuk şertlerde durmuşyň nähili döränligine we ösenligine düşünmäge kömek edýär.Gan Şarlawugynyň ekosistemasy, Gün ulgamymyzda durmuşy gözlemek üçin nusga bolup hyzmat edýär. Jupiteriň Ýewropa (Europa) ýa-da Saturnyň Enselad (Enceladus) ýaly buz bilen örtülen sputniklerinde (aýlarynda) buzasty suwly ummanlaryň bardygy çaklanylýar. Gan Şarlawugyndaky bakteriýalar, şol kosmiki jisimleriň aşagynda hem durmuşyň bolup biljekdigine güwä geçýär. Gan Şarlawugy, durmuşyň iň çetki şertlere nähili uýgunlaşyp bilýändigini we ýaşaýşyň çäklerini subut edýän tebigy barlaghana bolup durýar.
Gan Şarlawugy, garaňky buzluklaryň aşagynda gizlenýän we millionlarça ýyllyk izolýasiýadan soň ýaşaýşyň dowam etjekdigini görkezýän, dünýämiziň iň täsin tebigy syrlarynyň biridir.
Ýakubow Ýakup
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 123-nji toparynyň talyby
