RU
Mawritaniýanyň Saharanyň çäginde ýerleşýän Saharaň Gözi (Richat Structure), tegelek, halka şekilli ägirt uly geologik düzümdir. Ol dünýäde iň meşhur we kosmosdan iň aýdyň görünýän tebigy desgalaryň biridir. Ilkibaşda meteorit urmagy netijesinde emele gelendir öýdülse-de, häzirki ylmy pikirler onuň başga bir ýol bilen dörändigini tassyklaýar. Iňlis dilinde “Eye of the Sahara” (“Saharaň Gözi”) diýlip atlandyrylýar, sebäbi onuň konsentriki (bir merkezli) halka gurluşy ägirt uly gözüň şekilini ýatladýar.Mawritaniýanyň merkezi Saharasynda, Adrar tekizliginde ýerleşýär. Düzümiň diametri takmynan 40-50 kilometre ýetýär.
:Onuň halka şekilli, äpet we tegelek görnüşi, esasan, kosmosdan ýa-da gaty ýokary belentlikden aýdyň görünýär, şonuň üçin kosmonawtlar ony ilkinji gezek görenlerinde uly gyzyklanma döredipdi.”Saharaň Gözüniň” döremegi uzak wagtlap ylmy çekişmeleriň merkezi boldy. Häzirki wagtda alymlar aşakdakylara ynanýarlar. Richat düzümi, aslynda ýerasty gümmez şekilli, ýokary göterilen (antiklin) geologik gurluşdyr. Bu gurluş, aşakdaky magmanyň (ergin daşyň) ýokaryk galmagy netijesinde ýokarsyndaky gatlaklary iteklemegi bilen emele gelipdir.
Millionlarça ýylyň dowamynda, howa şertleriniň we eroziýanyň täsiri bilen gümmeziň ýokarsyndaky has ýumşak gatlaklar aýrylypdyr. Has berk kwarsit daşynyň (quartzite) gatlaklary galyp, konsentriki, ýagny bir-biriniň içine girýän tegelek gyratalary (kuestalary) döredipdir.Bu gurluşyň içinde ring-dike (halka dikelme) diýlip atlandyrylýan bazalt we gabro ýaly magnatiki (magmatik) daşlar hem bar. Bular, gurluşyň magmanyň täsiri bilen emele gelendigini tassyklaýan esasy subutnamalardyr. Düzümiň esasy magnatiki elementleri, takmynan, 94 million ýyl ozal (Kretase döwrüniň ahyrynda) döräpdir.
Ilkibaşda bu tegelek şekiliniň sebäbi näbelli bolanda, iki sany esasy çaklama öňe sürüldi.
Meteorit Täsir Zolaklary: Onuň tegelek görnüşi, köp alymyň we adamlaryň muny ägirt uly meteorit urmagynyň täsir zolagy hökmünde kabul etmegine sebäp boldy.
Wulkan Krateri: Başga bir çaklama, onuň sönen ägirt uly wulkanyň galyndysydygydy.
Emma, giňişleýin geologik we geofiziki barlaglar, düzümiň merkezinde ýokary basyşly täsir daşlarynyň (ýagny, meteorit urmagynyň esasy subutnamalarynyň) ýokdugyny, we magnatiki daşlaryň bardygyny görkezdi. Şonuň üçin, ol häzirki wagtda gaty erozyýa uçran, gümmez görnüşli magnatiki kompleks hasaplanýar.
”Saharaň Gözi”, özüniň ägirt uly ölçegi we aýdyň görnüşi sebäpli, kosmos stansiýasyndan ýa-da orbitadan görnüp durýan iň gowy tebigy nyşanlaryň biri bolup galýar. Ol, Ýeriň gabygynyň nähili güýçli geologik prosesler netijesinde şekillenendigini görkezýän ajaýyp nusgadyr.Saharaň Gözi (Richat Structure) – Mawritaniýa: Bu, Saharada ýerleşýän, tegelek we hakykatdanam “göz” ýa-da halka şekilini ýatladýan ägirt uly geologik düzümdir. Diametri takmynan 50 km bolup, esasan kosmosdan görünýär.
Durdyýew Ysmaýyl
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 123-nji toparynyň talyby
