Ýaponiýanyñ wodorod energiýasy

Ýaponlar wodorod energiýasyny durmuşa ornaşdyrmakda dünýäde öňdebaryjylaryň biri bolup, geljekde öz öýlerini we ulaglaryny bu ýaşyl energiýa bilen üpjün etmegi meýilleşdirýärler.Ýaponiýanyň wodorod energiýasyny durmuşa ornaşdyrmak baradaky meýilnamasy, ýagny “Wodorod Jemgyýetini” döretmek strategiýasy, dünýäde iň giňişleýin we meýilnamalaşdyrylan taslamalaryň biri hasaplanýar. Bu strategiýanyň esasy maksady energiýa howpsuzlygyny güýçlendirmek we 2050-nji ýyla çenli uglerod zyňyndylaryny nola çenli azaltmak (net-zero) bolup durýar.

​Ýaponiýanyň esasy maksady – wodorodyň ýurduň ähli ykdysadyýetinde esasy energiýa göterijisi bolup çykyş edýän jemgyýetini döretmek.Wodorodyň ulanylýan ýerlerini köpeltmek.Köp mukdarda arzan we durnukly wodorod öndürmek. Wodorody daşary ýurtlardan getirmek üçin ygtybarly ýollary döretmek.Ýaponiýa wodorody ulag ulgamynda giňden ulanmagy maksat edinýär.

​ Ýaponiýa dünýäde ilkinji bolup täjirçilik taýdan ýangyç elementli awtoulaglary (Fuel Cell Vehicles – FCV) öndürdi we giňden ýaýratmaga çalyşýar. Meşhur bolan Toyota Mirai we Honda Clarity ýaly modeller bu ugurdaky öňdebaryjy nusgalardyr. Ýapon hökümeti 2025-nji ýyla çenli 200,000 FCV ulagy, 2050-nji ýyla çenli bolsa 800,000 ulagy ýollarda görmegi maksat edinýär. Ulaglar üçin infrastruktura hökmünde wodorod dolduryş stansiýalarynyň sanyny köpeltmek üçin uly subsidiýalar berilýär.

Wodorod, öýleri we kiçi-uly edaralary ýylylyk hem-de elektrik energiýasy bilen üpjün etmek üçin hem esasy rol oýnaýar.Bu kiçi göwrümli ýangyç elementli ulgamlar (Fuel Cells) öýlerde tebigy gazdan ýa-da wodoroddan peýdalanyp, bir wagtda elektrik energiýasyny we ýylylygy öndürýärler. Bu, öýüň özbaşdak energiýa çeşmesi bolmagyny üpjün edýàr.Ulag we kiçi ulgamlardan başga-da, Ýaponiýa kömür ýakýan elektrostansiýalaryň bir bölegini wodorod ýakýan turbinalara öwürmek ýa-da wodorody goşmaça ýangyç hökmünde ulanmak boýunça işleri alyp barýar.

​Wodorodyň giňden ulanylmagy üçin ony köp mukdarda we arzan bahadan üpjün etmek zerurdyr.Bu dünýäde dikeldilýän energiýa (gün energiýasy) arkaly wodorod öndürmek boýunça iň uly desgalaryň biri bolup, wodorody öndürmegi, saklamagy we ulanmagy birleşdirýän doly synag zynjyryny döredýär. Ýaponiýa öz çäklerinde wodorod öndürmek mümkinçilikleriniň çäklidigini bilýär. Şonuň üçin, esasy energiýa howpsuzlygy üçin Aziýa we Ýakyn Gündogar ýaly sebitlerden (meselem, Türkmenistan bilen ylmy we tehnologik hyzmatdaşlyk) wodorody import etmegi maksat edinýär. Kawasaki Heavy Industries ýaly ýapon kompaniýalary wodorody daşamagyň we suwuklandyrmagyň ýollaryny ösdürýärler.

​Ýaponiýa bu maksatlaryna ýetmek üçin beýleki ýurtlar, şol sanda Türkmenistan bilen işjeň hyzmatdaşlyk edýär. Ýapon kompaniýalary (mysal üçin, Iwatani Corporation, Kawasaki Heavy Industries) we uniwersitetleri (Sukuba uniwersiteti) Türkmenistanyň degişli edaralary we ýokary okuw mekdepleri bilen wodorod energiýasyny almak we öndürmek boýunça bilelikdäki taslamalary we okuw maksatnamalaryny amala aşyrýarlar.Türkmenistan wodorod energetikasyny ösdürmek boýunça “Ýol kartasyny” tassyklap, Ýaponiýany bu ugurdaky esasy hyzmatdaşlarynyň biri hasaplaýar. Türkmenistanyň tebigy gazdan wodorody almagyň (mawy wodorod) we beýleki usullaryň üstünde işleýän tejribesi Ýaponiýanyň bähbidine laýyk gelýär.

Täçkulyýew Halykberdi
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 101-nji toparynyň talyby