RU
Mýanma, öňki ady Birma, adam başyna iň köp tüwi sarp edýän ýurtlaryň biri bolup, tüwi bu ýurduň ilaty üçin diňe bir azyk däl, eýsem, ykdysadyýetiň we medeniýetiň esasy bölegidir. Tüwi Mýanmada esasy azyk önümi hasaplanýar we ilatyň kaloriýa (iýmit) almagynyň esasy çeşmesidir.FAOSTAT maglumatlaryna görä, Mýanmada adam başyna tüwi sarp edilişi ýylda 270 kg töweregi ýokary derejede (dünýäde iň ýokary görkezijileriň biri) saklanýar. Ilatyň sanynyň artmagy sebäpli tüwä bolan umumy içerki isleg ýylyň-ýyldan artýar. Maglumatlara görä, 2010-njy ýyldan bäri degirmen edilen tüwiniň ýyllyk sarp edilişi ýyllyk ortaça 100,000 tonna töweregi artdy.
Oba ýerlerinde ýaşaýan adamlaryň aglabasy agyr zähmet zerurlygy we beýleki nahar opsiýalarynyň ýoklugy sebäpli günde üç gezek tüwi iýýärler.Şäher ýerlerinde ilat köplenç tüwini günde iki gezek iýýär, sebäbi samosa, çörek, makaron we beýleki önümler ýaly beýleki naharlar we naharlar bilen hem iýmitlenýärler. Tüwi ýurduň ähli ekerançylyk ýeriniň takmynan ýarysyny eýeleýär we Mýanmanyň zähmet güýjüniň 60%-den gowragy oba hojalygynda, esasan-da tüwi önümçiliginde zähmet çekýär.
Mýanma, içerki islegi kanagatlandyrmak bilen birlikde, esasy tüwi eksport edýän ýurtlaryň hem biridir. Eksport mukdary içerki önümçilige we global bazardaky bäsdeşlige baglydyr.Ýurtdaky dowam edýän syýasy we ykdysady ýagdaýlar, şol sanda çaknyşyklar we ykdysady kynçylyklar käbir sebitlerde tüwi önümçiligine we logistikasyna täsir edip, üpjünçilik zynjyrynda bökdençliklere we bahalaryň ýokarlanmagyna sebäp bolup biler. Suw joşmalary, taýfunlar we adatdan daşary yssylar ýaly tebigy hadysalar hasylyň möçberini we hilini peseldip, içerki islegi doly kanagatlandyrmakda kynçylyklar döredip bilýär.Mýanmanyň tüwä bolan islegi ýokary, ýöne durnukly bolmagynda galýar. Iýmit endikleri, ilatyň ösmegi we tüwiniň esasy azyk harydy bolmagy bu islegiň iň uly hereketlendirijileridir.
Tüwi Mýanmanyň ykdysadyýetiniň esasy sütüni bolup, ýurduň Garaýyş Içerki Önüminiň (GIÖ) uly bölegini emele getirýär we zähmet güýjüniň agramly bölegini üpjün edýär.Oba hojalygy, esasan-da tüwi önümçiligi, Myanmanyň GIÖ-üniň (GIÖ) möhüm bölegini emele getirýär (taryhy taýdan 20%-den gowrak).Tüwi önümçiligi diňe oba hojalygy bilen çäklenmän, eýsem, gaýtadan işlemek, daşamak, logistika we eksport ýaly pudaklara hem uly itergi berýär, bu bolsa ýurduň umumy ykdysady işjeňligini artdyrýar.Oba hojalygy, şol sanda tüwi önümçiligi, ýurduň ilatynyň ýarysyndan gowragyny iş bilen üpjün edýär. Tüwi ekin meýdanlarynda we gaýtadan işleýiş kärhanalarynda müňlerçe adamyň durmuşyny üpjün edýär.Oba hojalyk sebitlerindäki maşgalalaryň aglabasy üçin tüwi söwdasy esasy girdeji çeşmesidir. Tüwiniň durnukly bahasy we hasyly obanyň durnuklylygy üçin örän gowydyr. Mýanma GDA-nyň (Gündogar-Günorta Aziýa) möhüm tüwi eksport edijilerinden biridir. Eksportdan alnan girdeji ýurda daşary ýurt walýutasyny getirmegiň esasy çeşmesidir. Mýanmanyň tüwi esasan Hytaýa, Afrikanyň ýurtlaryna we Ýewropanyň käbir döwletlerine satylýar. Eksportyň möçberi Mýanmanyň halkara söwdadaky ornuny kesgitleýär.Tüwi eksporty söwda balansyny durnuklaşdyrmaga ýardam edýär, ýagny ýurduň import edýän harytlary üçin tölemäge kömek edýän pul serişdesini üpjün edýär.
Gysgaça aýdylanda, tüwi Mýanmanyň ykdysadyýetinde Merkezi Aziýa ýurtlary üçin gazyň ýa-da pagtanyň eýeleýän ornuna meňzeş esasy orny eýeleýär. Ol, ýurduň iň uly iş berijisi we daşary ýurt walýutasynyň iň möhüm çeşmesidir.
Agahanow Maksat
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 101-nji toparynyň talyby
