RU
Teke göli (käwagt Ahalteke göli diýlip hem atlandyrylýar) türkmen halyçylyk sungatynyň iň meşhur we nusgawy nagyşlarynyň biridir. Ol diňe bir Teke taýpasynyň nyşany bolman, eýsem, tutuş türkmen halkynyň merdanalygyny, gujur-gaýratyny we taryhy ähmiýetini şöhlelendirýän gòldir.Teke gölüniň esasy aýratynlygy onuň geometriki takyklygy we ýerine ýetirilişiniň nepisligidir.
Sekizburçluk (Oktagon): Göli düzýän esasy element, adatça, sekizburçly görnüşde bolýar. Bu geometrik şekil türkmen pelsepesinde uly ähmiýete eýe bolup, Älemiň (Kosmosyň), Günüň ýa-da ýyldyzyň nyşanydyr. Ol dolulygy, durnuklylygy we asmandan goraýjy güýçleri aňladýar.
Içki Nagyşlar: Sekizburçlugyň içi köplenç has ownuk, çylşyrymly we inçe nagyşlar bilen doldurylýar. Bu ownuk elementler “gurbanakly göl” ýa-da “çybyk göl” ýaly atlar bilen tanalýar. Bu içki nagyşlaryň hersi haýsy bir topara ýa-da nesle degişlidigini görkezip bilipdir.Teke halylarynyň esasy reňki gyzyl reňkiň goýy öwüşginleridir (gyrmyzy, al). Bu reňk Od, Ýylylyk we Söýgi manysyny berip, halyçylygyň gadymy we mukaddes däplerini saklaýar.
Teke gölüniň dizaýnynda Teke taýpasynyň çarwa durmuşyndan we ynanýan zatlaryndan gelip çykan çuňňur manylar bar:
Gün we Ýyldyzlar: Sekizburçly formalaryň Günüň we beýleki ýyldyzlaryň ýerini çalşandygy çaklanylýar. Bu, Tekeleriň asman jisimlerine, bagta we geljege bolan ynamyny görkezýär.
Gorag Nyşany: Halyçylar bu göli dokamak bilen, maşgala ojagyny göz degmeden, betbagtçylykdan we daşky duşmanlaryň täsirinden goramak maksadyny güýçlendiripdirler. Her bir çitim, goýlan dileg we yrym-ynanç bolupdyr.
Tekeler taryhda esasy taýpalaryň biri bolany üçin, göl olaryň söweşjeň ruhuny, guramaçylygyny we ýeňşini nygtap, “goçak” (goçuň şahynyň stilizirlenen şekili) ýaly güýç nyşanlaryny hem öz içine alyp bilýär.
Teke göli XIX we XX asyrlaryň başlarynda rus we ýewropa kolleksiýaçylarynyň arasynda uly meşhurlyk gazanýar. Olar bu halylaryň inçeligine, ýüňüniň hiline we reňkleriniň durnuklylygyna haýran galypdyrlar.
Häzirki wagtda Teke gölüniň stilizirlenen görnüşi Türkmenistanyň esasy milli nyşanlarynyň birine öwrüldi. Ol diňe halylarda däl, eýsem, ýadygärliklerde, milli lybaslarda we binagärlikde hem giňden ulanylýar.
Teke göli, Türkmen halyçylygynyň nepisligiň, taryhyň we ruhy gymmatlyklaryň ajaýyp utgaşmasynyň iň aýdyň mysalydyr.
Täçkulyýew Halykberdi
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 101-nji toparynyň talyby
