RU
At eýeri diňe bir atyň üstünde oturmak üçin ýasalan esbap däl. Ol taryhyň dowamynda süýşükligi we harby güýji düýpgöter üýtgeden iň möhüm oýlap tapyşlaryň biridir. Eýer at bilen adamyň arasyndaky gatnaşygy berkidip, atlary has netijeli we uzak wagtlaýyn ulanmaga mümkinçilik berdi.Eýeriň ilkinji görnüşleri b.e. öňki 800-nji ýyllara, Skifler ýaly merkezi Aziýanyň çarwa halklaryna degişlidir. Ilkibaşda olar agaç karkassyz, ýöne haýwanyň arkasyny ýaralamaýan ýumşak düşeklerden we rezin deriden ýasalýan ýeňil örtüklerden ybaratdy.
Hakyky eýeriň (agajy ýa-da süňkden ýasalan berk karkasly, düýpli eýeriň) oýlanyp tapylmagy Ganna dinastiýasynyň Hytaýynda b.e. öňki 200-nji ýyllarda ýa-da ondan birneme soňra, hunlar ýaly atlary çalt we berk dolandyrmagy talap edýän halklar tarapyndan bolup geçdi. Bu oýlap tapyş at üstündäki esgerlere ýaraglary (meselem, ýaýy we naýzany) has netijeli ulanmaga mümkinçilik berdi.Eýeriň özi ýaly möhüm, hatda ondan hem möhüm bolan goşmaça — üzeňňi bolupdy. Üzeňňi eýere b.e. 300-400-nji ýyllarynda (ýene-de Hytaýda we Merkezi Aziýada) goşuldy.
Ol çapyjynyň aýaklaryna ýeňiljek güýç berip, atyň üstünde durnukly oturmagyny üpjün etdi.
Üzeňňi esgerlere naýzany ýa-da gylyjy ulanyp, atyň hereketinden däl-de, aýaklarynyň direginden gelýän güýç bilen duşmanyna urgy bermäge mümkinçilik berdi. Bu, orta asyrlarda Ýewropada agyr sowutly atlylaryň (ryssarlaryň) esasy söweş güýji bolmagyna getirdi.
Amerikan taryhçysy Lynn White Jr. üzeňňiniň ýaýramagyny Ýewropadaky feodalizmyň dörän sebäplerinden biri hökmünde görkezýär.
Eýerleriň görnüşleri medeniýetlere, atyň görnüşine we ulanylyş maksadyna görä örän köpdür:
Günbatar Eýeri (Western Saddle): Esasan ABŞ-da we Kanadada sygyrlary bakmak (ranço) üçin ulanylýar. Bu eýerler agyr, giňdir we uzyn wagtyň dowamynda rahatlyk we berk oturyş (atdan ýykylmazlyk) üçin niýetlenendir. Olaryň öň tarapynda “horn” (şahajyk) bolup, ol arkana ýa-da beýleki esbaba daňmak üçin ulanylýar.
Iňlis Eýeri (English Saddle): Has ýeňil, kiçi we minimal görnüşdedir. Bu eýerler at çapyşyklary (skaçka), ýokary derejeli at sportlary (dressaž, konkury) we aw sportlary üçin has amatlydyr, çünki çapyjynyň agramynyň atyň arkasyna has deň paýlanmagyna kömek edýär.
Aziýa we Gündogar Eýerleri: Bu eýerler adatça agajy karkasy bilen meşhurdyr we gysga, ýöne örän berk bolýar.
Eýer, häzirkizaman duralgalarynda we sport ýaryşlarynda häzirem ulanylsa-da, onuň taryhy ähmiýeti, ýagny düýpden üýtgeden ynsan taryhynyň alamatydyr.
Saparowa Rejepgül
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 104-nji toparynyň talyby
