RU
Uzak ýaşamak (longevity) diňe bir ýyllaryň sany däl, eýsem, şol ýyllaryň dowamynda durmuşyň ýokary hili (healthspan) bilen ýaşamakdyr. Saglyk, uzak ömrüň esasy açarydyr. Bu prosesde genetika möhüm rol oýnasa-da, ylmyň görkezişi ýaly, gündelik endiklerimiz we daşky gurşawyň täsiri ähli zadyň ýüzlerçe göterimini emele getirýär.Uzak ýaşaýyş alymlarynyň bellemegine görä, sagdyn durmuş diňe bir keselleriň ýoklugy däl-de, eýsem bedeniň bejeriş ukybynyň ýokarylygydyr.
Uzak ýaşaýan adamlaryň köpüsiniň (esasanam “Gök Zolaklarda” ýaşaýanlar) iýmitinde kaloriýa mukdary az bolup, gök we miwe önümleri agdyklyk edýär. Kaloriýa çäklendirmesi metabolizmi haýalladyp, öýjükleriň garramak prosesini (senescence) peseldýär. Fiziki işjeňlik telomerleriň (hromosomalaryň uçlaryndaky gorag örtükleri) gysgalmagyny haýalladýar. Telomerleriň uzynlygy, biziň biologiki ýaşymyzyň görkezijisi hasaplanýar. Her gün ýöremek, ýüzmek ýa-da ýeňil ylgamak ýürek-damar ulgamyny güýçlendirýär.Dowamly stres kortizol gormonynyň derejesini ýokarlandyrýar. Kortizol bolsa, uzyn möhletde immunitet ulgamyna we ýürek saglygyna zeper ýetirýär. Uky we relaksasiýa (dynç alyş) usullaryny ulanmak ömrüň uzalmagyna goşant goşýar.
Fiziki saglyk möhüm, ýöne akyl we duýgy saglygy uzak ömrüň näçe wagt dowam etjekdigini kesgitleýär. Güýçli sosial gatnaşyklary we goldaw ulgamy bolan adamlar ýalňyz adamlara garanyňda has uzak ýaşaýarlar. Sosializasiýa beýnini işjeň saklaýar we depressiýa töwekgelçiligini peseldýär.Durmuşda maksady bolan ýa-da özüni peýdaly hasaplaýan adamlar, uzaga çekýän endikleri saklamaga we öz saglygyna has gowy seretmäge has höweslidirler. Ýaponlar munuň üçin “Ikigai” (ýaşaýyş sebäbi) diýen adalgany ulanýarlar.Häzirki zaman ylmy, sagdyn endikleriň ömrüň uzalmagyna nähili täsir edýändigini öýjük derejesinde öwrenýär.
Awttofagiýa (Autophagy) Bu, öýjügiň öz-özüni arassalaýyş prosesidir. Iýmitlenmäni çäklendirmek ýa-da gysga wagtlyk açlyk (intermittent fasting) bu prosesi işjeňleşdirýär. Awttofagiýa, zeper ýeten öýjükleri we organellalary ýok edip, täze, sagdyn öýjükleriň döremegine ýol açýar. Bu bolsa, garramagy haýalladýan esasy mehanizmdir.
Sirtuinler Bular, metabolizm, garramak we öýjükleri bejermek bilen baglanyşykly beloklardyr. Sagdyn iýmitlenmek (mysal üçin, resveratrol ýaly käbir önümleri iýmek) we fiziki işjeňlik bu beloklaryň işini güýçlendirýär.
Uzak ýaşaýyş genetiki lotereýa däl. Ol, esasan, biziň her günki kararlarymyzyň we endiklerimiziň jemidir. Sagdyn durmuş ýörelgesini saklamak, diňe bir durmuşyňyzy uzaltmak däl, eýsem şol durmuşyň hilini ýokarlandyryp, güýçli, akylly we doly ýaşamak mümkinçiligini berýär.
Begjanowa Gurbanjemal
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 116-njy toparynyň talyby
