RU
Zyýanly endikler – bu diňe bir fiziki saglyga däl, eýsem, ruhy durnuklylyga, maşgala gatnaşyklaryna we jemgyýetdäki ornuna ýaramaz täsir edýän, öz islegiňe tabyn bolmazlyk ýagdaýydyr. Zyýanly endiklerden daşda durmak – bu gowşaklyk däl-de, eýsem, ynsan durmuşynyň iň uly baýlygy bolan saglygy goramak üçin edilýän aňly we güýçli karardyr.
Türkmenistanda we dünýäde iň giň ýaýran we saglyga iň uly zyýany ýetirýän endikler aşakdakylardyr.Temmäki tüssesi müňlerçe himiki maddany, şol sanda iň güýçli zäherleriň biri bolan nikotini öz içine alýar.Öýken keselleriniň (rak, hroniki bronhit), ýürek-damar keselleriniň we insultyň (ýürek urgusy) esasy sebäplerinden biridir.Passiw çilimkeşlik (tüssäni dem almak) çilim çekmeýän adamlaryň, esasanam çagalaryň saglygyna zyýan ýetirýär.Alkogol neşe serişdesidir we yzygiderli ulanylanda bedeniň ähli ulgamlaryna we beýnä zyýan ýetirýär.
Bagryň sirrozy, aşgazan asty mäziň keselleri we rak keseliniň döremek töwekgelçiligini ýokarlandyrýar.Depressiýany, ruhy bozulmalary, agressiýany güýçlendirýär. Maşgala gatnaşyklaryny we iş ýerindäki abraýy bozýar.Neşe serişdeleriniň islendik görnüşi adamyň nerw ulgamyny we aňyny doly we yzyna gaýdyp bolmajak ýagdaýda ýok edýär.Neşe serişdeleri baglylygy bedeniň çalt zaýalanmagyna, ýatkeşligiň ýitmegine we adamyň jemgyýetden aýrylmagyna getirýär. Şeýle hem, AIW (ВИЧ) we gepatit ýaly ýokanç keselleriň ýaýramagynyň esasy ýoludyr.i
Zyýanly endiklerden gutulmak kyn, ýöne mümkindir. Bu ýolda esasy orny adamyň erki, maşgalanyň goldawy we jemgyýetiň döredýän şertleri tutýar.Endikden el çekmek üçin ilkinji ädim – munuň zerurlygyna akyl ýetirmek we berk karar çykarmakdyr. Motywasiýa (höwes) – esasy hereketlendiriji güýçdür.
Zyýanly endiklerden el çekmekde ýöriteleşdirilen Saglyk Merkezlerine ýüz tutmak we psihologik goldaw almak wajypdyr. Köp halatlarda, bu ýagdaýy ýeňip geçen adamlar bilen gatnaşyk etmek uly goldaw berýär.Endikden boş galan wagty peýdaly işler bilen doldurmak – iň täsirli usuldyr:Sport: Fiziki işjeňlik stresi azaldýar we endorfinleri (bagt gormonlary) öndürýär, bu bolsa endige bolan islegi peseldýär. Hobby we Döredijilik: Täze başarnyklary öwrenmek ýa-da gyzykly maşgala oýunlary bilen meşgullanmak ünsi negatiw endiklerden sowýar.Dogry Iýmitlenmek: Bedeniň fiziki we ruhy güýjüni gowulandyrýar.Türkmenistanda Döwlet Syýasatynyň Orny
Türkmenistan zyýanly endiklere garşy göreşde iň göreldeli döwletleriň biridir. Kanunçylyk tarapyndan çilimkeşlik we alkogol çäklendirilýär, yzygiderli wagyz-nesihat işleri alnyp barylýar. “Saglyk” Döwlet Maksatnamasy her bir raýatyň saglygyny goramak we ony sagdyn durmuşa itergi bermek üçin döredildi.
Zyýanly endiklerden daşda durmak – bu diňe bir günortanyň ýa-da ertiriň meselesi däl. Bu geljegiňize, maşgalaňyza we watanyňyza bolan jogapkärçilikli garaýyşdyr. Her bir adam öz güýjüni peýdaly işlere gönükdirmek bilen, diňe öz saglygyny däl, eýsem, tutuş jemgyýetiň abadan durmuşyny goraýar.
Atahanowa Oraztäç
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 117-nji toparynyň talyby
