RU
Sanawaçlar (hasap-sanaşyk goşgulary ýa-da oýunlary) türkmen halk döredijiliginiň iň gadymy we iň gyzykly görnüşleriniň biridir. Olar diňe bir çagalaryň wagtyny hoş geçirmek üçin däl, eýsem olaryň zehinini ösdürmek we dili çalt ulanmagy öwretmek üçin hem uly ähmiýete eýedir.Sanawaçlar adatça çagalar oýun oýnanlarynda “pürç” (nobat) çekmek, oýunda kimiň “ýatjakdygyny” ýa-da “gözüni ýumjakdygyny” kesgitlemek üçin aýdylýan ritmik goşgulardyr. Olaryň esasy aýratynlygy — ritmiň we rifmanyň (kapyýanyň) güýçli bolmagydyr.
Sanawaçlar çaganyň ösüşinde birnäçe möhüm rol oýnaýar:
Matematiki ukyplar: Sanlary yzygiderli ýatda saklamaga kömek edýär.
Diliň çaltlygy: “Diliňi döwdürýän” sanawaçlar çagalaryň sözleri dürs we çalt aýtmagyny kämilleşdirýär.
Adalatlylyk: Oýunçylaryň arasynda kim birinji başlajagyny adalatly saýlamaga mümkinçilik berýär.
3. Meşhur türkmen sanawaçlaryndan nusgalar
Iň köp ýaýran sanawaçlaryň biri şeýledir:
”Bir, iki, üç, dörd,
Sen bu ýerden çykda git!
Bäş, alty, ýedi, sekiz,
Biz otyrys meýlisde…”
Ýene-de bir meşhur we has çylşyrymly sanawaç:
”Birim — biri,
Ikim — iki,
Üçüm — üç,
Dördüm — dörd,
Bäşim — bäş,
Altym — alty,
Ýedim — ýedi,
Sekizim — sekiz,
Dokuzym — dokuz,
Onum — on,
On birim — oýun,
On ikim — doýun!
Dünýäniň ähli halklarynda diýen ýaly sanawaçlar bar. Meselem, iňlis dilinde meşhur “Eeny, meeny, miny, moe” sanawajy hem edil biziňkiler ýaly “nobat” kesgitlemek üçin ulanylýar. Bu bolsa çagalar dünýäsiniň hemme ýerde meňzeşdigini we umumylygyny görkezýär. Sanawaçlar käwagt manysyz sözlerden ybarat bolup biler. Bu sözler aýdylyşy aňsat we ritmik bolany üçin wagtyň geçmegi bilen döräpdir. Olaryň esasy maksady many däl-de, tertip-düzgün saklamakdyr.
Parahadow Begenç
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 121-nji toparynyň talyby
