{"id":10354,"date":"2021-08-04T11:40:31","date_gmt":"2021-08-04T06:40:31","guid":{"rendered":"http:\/\/newashgabat.com\/?p=10354"},"modified":"2021-08-04T11:40:31","modified_gmt":"2021-08-04T06:40:31","slug":"garassyzlygyn-taryhyna-ser-salsak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=10354","title":{"rendered":"Gara\u015fsyzlygy\u0148 taryhyna ser salsak&#8230;"},"content":{"rendered":"<p>2021 \u00fdyl \u2013 mundan otuz \u00fdyl owal \u00f6zba\u015fdaklygyny jar eden we d\u00fcn\u00fd\u00e4<br \/>\nbilele\u015figini\u0148 doly hukukly agzasy bolan T\u00fcrkmenistan h\u00e4zirki g\u00fcnlerde \u015fan-\u015f\u00f6hrata<br \/>\nbeslen\u00fd\u00e4r. Gara\u015fsyzlyk \u00fdolundaky m\u00f6h\u00fcm wakalary\u0148 arasynda 1990-njy \u00fdyly\u0148 22-<br \/>\nnji awgustynda kabul edilen \u00abT\u00fcrkmenistan SSSR-i\u0148 d\u00f6wlet \u00f6zygty\u00fdarlylygy<br \/>\nhakyndaky\u00bb Jarnamany bellemek zerurdyr. Jarnama \u015fol d\u00f6w\u00fcrde entek SSSR-i\u0148<br \/>\nd\u00fcz\u00fcmind\u00e4ki resbublikany\u0148 \u00f6zba\u015fdaklygyny yglan eden ilkinji resminamadyr.<br \/>\nJarnama la\u00fdyklykda, T\u00fcrkmenistan SSSR-i \u00f6z\u00fcni\u0148 \u00e4hli \u00e7\u00e4ginde dolandyry\u015fy doly<br \/>\nderejede amala a\u015fyr\u00fdan we sy\u00fdasy we ykdysady gurlu\u015fy \u00f6zba\u015fdak bellemek<br \/>\nhukugyna ygty\u00fdarly milli d\u00f6wlet h\u00f6km\u00fcnde kesgilenildi.<br \/>\n\u00ddurdumyzdaky indiki m\u00f6h\u00fcm \u00e4dim H\u00f6k\u00fcmet tarapyndan 1991-nji \u00fdyly\u0148 26-<br \/>\nnjy okt\u00fdabrynda T\u00fcrkmenistany\u0148 Gara\u015fsyzlygy hakynda mesele bo\u00fdun\u00e7a \u00e4hlihalk<br \/>\nreferendumyny\u0148 ge\u00e7irilmegi bolupdy, \u015fonda \u00fdurdu\u0148 ilatyny\u0148 94%-i gara\u015fsyzlyga<br \/>\nses beripdi.<br \/>\nReferendumy\u0148 netijelerine esaslanyp T\u00fcrkmenistan SSSR-i\u0148 \u00ddokary Soweti<br \/>\n1991-nji \u00fdyly\u0148 27-nji okt\u00fdabrynda \u00abT\u00fcrkmenistany\u0148 gara\u015fsyzlygyny\u0148 we d\u00f6wlet<br \/>\ngurlu\u015fyny\u0148 esaslary hakyndaky\u00bb Konstitusi\u00fda kanunyny kabul edildi, \u015fol kanuny\u0148<br \/>\nesasynda T\u00fcrkmenistan SSSR-i\u0148 serhetlerini\u0148 \u00e7\u00e4klerinde Gara\u015fsyz demokratik<br \/>\nD\u00f6wlet di\u00fdlip yglan edildi.<br \/>\n\u00ddurdu\u0148 \u00e4hli \u00e7\u00e4ginde T\u00fcrkmenistany\u0148 Konstitusi\u00fdasyny\u0148 we kanunlaryny\u0148<br \/>\n\u00fdokary tutul\u00fdanlygy bellenildi.<br \/>\nKanunda \u015fe\u00fdle di\u00fdil\u00fd\u00e4r: \u00abT\u00fcrkmenistany\u0148 Gara\u015fsyzlygy \u00fdokary maksatlary\u0148<br \/>\n\u2014 t\u00fcrkmen halkyny\u0148 hakyky milli d\u00f6wletliligine e\u00fde bolmagyny\u0148, milli, jynsy,<br \/>\nsosial gelip \u00e7yky\u015fyna we dini ynanjyny\u0148 tapawudyna garamazdan her bir adama<br \/>\nT\u00fcrkmenistany\u0148 Konstitusi\u00fdasynda, adam hukugyny\u0148 \u00c4hlumumy jarnamasynda<br \/>\nwe be\u00fdleki halkara hukuk d\u00fczg\u00fcnlerinde g\u00f6z \u00f6\u0148\u00fcnde tutulan hukuklary we<br \/>\nerkinlikleri \u00fcpj\u00fcn etmegi\u0148, kanuny\u0148 ileri tutul\u00fdan ynsanperwer demokratik<br \/>\njemgy\u00fdetini gurmagy\u0148 hatyrasyna yglan edil\u00fd\u00e4r\u00bb.<br \/>\n2017-nji \u00fdyly\u0148 9-njy okt\u00fdabryndaky T\u00fcrkmenistany\u0148 Konstitusi\u00fda kanunyna<br \/>\nla\u00fdyklykda \u00abT\u00fcrkmenistany\u0148 gara\u015fsyzlygyny\u0148 we d\u00f6wlet gurlu\u015fyny\u0148 esaslary<br \/>\nhakyndaky\u00bb Kanuny\u0148 ilkiba\u015fdaky be\u00fdanatyna birn\u00e4\u00e7e, \u015fol sanda 27-28-nji<br \/>\nokt\u00fdabrda bellen\u00fd\u00e4n T\u00fcrkmenistany\u0148 Gara\u015fsyzlyk g\u00fcn\u00fcni\u0148 ba\u00fdram\u00e7ylygyna<br \/>\ndegi\u015fli \u00fc\u00fdtgetmeler girizildi, 2018-nji \u00fdyldan Gara\u015fsyzlyk g\u00fcni 27-nji sent\u00fdabr<br \/>\ndi\u00fdlip bellenildi. So\u0148ky \u00fdyllarda T\u00fcrkmenistan d\u00fcn\u00fd\u00e4de diplomatik gatna\u015fyklaryny<br \/>\nhas-da gi\u0148eltdi, \u015fonu\u0148 bilen bir hatarda Gara\u015fsyzlygy\u0148 30 \u00fdyllygyna \u00e7enli<br \/>\nd\u00fcn\u00fd\u00e4ni\u0148 149 d\u00f6wleti bilen diplomatik gatna\u015fyklary sakla\u00fdar. Da\u015fary \u00fdurtlarda<br \/>\nT\u00fcrkmenistany\u0148 40 sany diplomatik wekillikleri we konsullyklary i\u015fle\u00fd\u00e4r. \u00ddurdu\u0148<br \/>\ni\u00e7inde bolsa da\u015fary \u00fdurt d\u00f6wletlerini\u0148 35 diplomatik wekillikleri we 13 sany<br \/>\nhalkara guramalaryny\u0148 wekillikleri bar.<br \/>\nGadymy\u00fdetde adamzat gymmatlyklaryny d\u00f6rediji halk bolan t\u00fcrkmen<br \/>\nhalkyny\u0148 b\u00e4\u015f m\u00fc\u0148 \u00fdyllyk ba\u00fd taryhy bar. Gara\u015fsyzlyk \u00fdyllarynda \u00f6n\u00fcm\u00e7ilik<br \/>\nmaksatly desgalary\u0148 gurlu\u015fygyna d\u00fc\u00fdpli \u00fcns berildi. 1991-2001-nji \u00fdyllary\u0148<br \/>\naralygynda Ahal wela\u00fdatynda 134 sany, Balkan wela\u00fdatynda 123 sany, Da\u015foguzda<\/p>\n<p>98 sany, Lebapda 169 sany, Maryda 90 sany \u00f6n\u00fcm\u00e7ilik maksatly desgalar guruldy.<br \/>\nDurmu\u015f medeni maksatly desgalary\u0148 gurlu\u015fygy-da \u00fcns merkezinde boldy.<br \/>\nEger-de \u00fdurdumyzda Sowet h\u00e4kimetini\u0148 \u00fdyllary i\u00e7inde 1924-1990-\u00fdyllarda<br \/>\n115 sany \u00f6n\u00fcm\u00e7ilik maksatly desgalar i\u015fe girizilen bolsa, Gara\u015fsyzlyk \u00fdyllarynda<br \/>\n(1991-2002 \u00fd.\u00fd.) \u00fda-da di\u0148e 10 \u00fdylda i\u015fe girizilen \u00f6n\u00fcm\u00e7ilik maksatly desgalary\u0148<br \/>\nsany 698-e \u00fdetdi. Munu\u0148 \u00f6zi sowetler zamanynda arzuwda edip bolmajak<br \/>\nderejed\u00e4ki \u00f6s\u00fc\u015fdir. Nebit, gaz \u00f6nd\u00fcrmekde hem g\u00f6r\u00fclip-e\u015fidilmedik derejede<br \/>\n\u00fcst\u00fcnlikler gazanyldy. Eger 1990-njy \u00fdylda bary-\u00fdogy 3 million tonna nebit<br \/>\n\u00f6nd\u00fcrilen bolsa 2002-nji \u00fdylda 10 million tonna t\u00fcrkmen nebiti \u00f6nd\u00fcrildi. 10 \u00fdyly\u0148<br \/>\ndowamynda da\u015fky s\u00f6wda g\u00f6r\u00fclip-e\u015fidilmedik derejede \u00f6sdi. Bu g\u00f6rkeziji 2002-nji<br \/>\n\u00fdylda 5;5 milliard amerikan dollaryna gola\u00fdla\u015fdy. T\u00fcrkmenistan di\u0148e Ukraina her<br \/>\n\u00fdylda 60 mln. dollarlyk gaz sat\u00fdar.<br \/>\nGara\u015fsyzlygymyzy alan d\u00f6wr\u00fcmizde \u00fdagny 1991-nji \u00fdylda T\u00fcrkmenistanda<br \/>\nadam ba\u015fyna \u00f6nd\u00fcr\u00fd\u00e4n \u00f6n\u00fcmimiz bary-\u00fdogy 80 dollara barabar bolan bolsa, e\u00fd\u00fd\u00e4m<br \/>\n2000-nji \u00fdylda adam ba\u015fyna \u00f6nd\u00fcril\u00fd\u00e4n \u00f6n\u00fcm 4800 amerikan dollaryna \u00fdetdi.<br \/>\nGe\u00e7en II \u00fdyly\u0148 i\u00e7inde T\u00fcrkmenistan \u00fdekeje d\u00f6wletden hem elini serip hema\u00fdat<br \/>\nislemedi.<br \/>\nH\u00e4zirki d\u00f6w\u00fcrde T\u00fcrkmenistan \u00f6\u0148ki SSSR-i\u0148 d\u00fcz\u00fcmine giren d\u00f6wletleri\u0148<br \/>\nk\u00f6p\u00fcsine \u00fdangy\u00e7 berip hema\u00fdat edip, d\u00fcn\u00fd\u00e4de howp sal\u00fdan energetiki krizisi\u0148<br \/>\n\u00f6\u0148\u00fcni almaga uly \u00fdardam ed\u00fd\u00e4r. T\u00fcrkmenistana al\u00fdan \u00fdangyjy \u00fc\u00e7in bergili<br \/>\nd\u00f6wletler-de bar. Mysal \u00fc\u00e7in di\u0148e bir G\u00fcrj\u00fcstany\u0148 bizi\u0148 d\u00f6wletimize bergisi 300<br \/>\nmillion amerikan dollaryna barabardyr.<br \/>\nT\u00fcrkmenistany\u0148 ykdysady\u00fdetini \u00f6sd\u00fcrmek \u00fc\u00e7in her \u00fdyl ummasyz seri\u015fdeler<br \/>\ng\u00f6n\u00fckdiril\u00fd\u00e4r. \u00ddurdumyzda gurul\u00fdan fabriklerdir, zawodlardan, gara, demir<br \/>\n\u00fdollardan, bina edil\u00fd\u00e4n belent ymaratlary\u0148 sany-hasaby \u00fdok. Olary\u0148 hataryna<br \/>\nA\u015fgabatdan Da\u015foguza \u00e7enli gurul\u00fdan demir we gara \u00fdollary, T\u00fcrkmenba\u015fyny\u0148<br \/>\nnebiti ga\u00fdtadan i\u015fle\u00fd\u00e4n zawodlar toplumyny\u0148 durkuny t\u00e4zelemek bo\u00fdun\u00e7a<br \/>\nge\u00e7iril\u00fd\u00e4n i\u015fleri, bu \u00fderde gurul\u00fdan t\u00e4ze zawodlary, fabrikleri go\u015fmak bolar.<br \/>\n\u00ddurdumyzda gurul\u00fdan aja\u00fdyp desgalary\u0148 hasabyna t\u00fcrkmen k\u00f6l\u00fcni\u0148 gurlu\u015fygyny-<br \/>\nda go\u015fmak zerurdyr. \u015eu g\u00fcnki g\u00fcnde A\u015fgabady\u0148 we \u00fdurdumyzy\u0148 be\u00fdleki<br \/>\n\u015f\u00e4herlerini\u0148 \u00f6zger\u00fd\u00e4n ke\u015fbi-de g\u00f6renleri ha\u00fdran galdyr\u00fdar.<br \/>\nAzyk senagat \u00f6n\u00fcm\u00e7iligi hem g\u00fc\u00fd\u00e7li depginler bilen \u00f6smekligini dowam<br \/>\netdirdi. 1991-nji \u00fdylda 450,0 m\u00fc\u0148 tonna un \u00f6nd\u00fcrilen bolsa 1999-njy \u00fdylda 512,7<br \/>\nm\u00fc\u0148 tonna \u00fdetdi.<br \/>\nSenagat \u00f6n\u00fcm\u00e7iligini\u0148 m\u00f6h\u00fcm g\u00f6rn\u00fc\u015flerini\u0148 \u00f6nd\u00fcrijiligi has \u00e7alt depginler<br \/>\nbilen \u00f6smekligini dowam etdirdi. Nah mata, nebit, gaz kondensatyny \u00f6nd\u00fcrmek<br \/>\nbo\u00fdun\u00e7a 10 \u00fdyly\u0148 i\u00e7inde g\u00fc\u00fd\u00e7li \u00f6\u0148e gidi\u015fikler gazanyldy.<br \/>\nOba hojalygyny\u0148 d\u00fcrli pudaklaryny \u00f6sd\u00fcrmekde depginler has \u00fdokary boldy.<br \/>\nEger 1991-nji \u00fdylda 205,6 m\u00fc\u0148 tonna bugda\u00fd \u00f6nd\u00fcrilen bolsa, e\u00fd\u00fd\u00e4m 1999-njy<br \/>\n\u00fdylda bu san 1510,6 tonna \u00fdetdi. Tutu\u015flygyna d\u00e4neli ekinleri \u00f6nd\u00fcrmekde 9 \u00fdyly\u0148<br \/>\ni\u00e7ind\u00e4ki \u00f6s\u00fc\u015f 3 esseden-de ge\u00e7di. 1991-nji \u00fdylda 516,6 m\u00fc\u0148 tonna d\u00e4neli ekinler<br \/>\n\u00f6nd\u00fcrilen bolsa, 1999-njy \u00fdylda 1543, 6 m\u00fc\u0148 tonna \u00fdetdi.<br \/>\nOba hojalygyny\u0148 \u015faly, et, s\u00fc\u00fdt, \u00fdumurtga, \u00fd\u00fc\u0148 \u00fdaly pudaklary has \u00e7alt<br \/>\ndepginler bilen \u00f6sdi. Seredil\u00fd\u00e4n d\u00f6w\u00fcrde gara mallary\u0148 ba\u015f sany 1,5 ess\u00e4 gola\u00fd<\/p>\n<p>\u00f6sdi. D\u00fc\u00fdedar\u00e7ylygy, at\u00e7ylygy \u00f6sd\u00fcrmekde hem o\u0148at netijeler gazanyldy. 2002-nji<br \/>\n\u00fdylda \u00fdurdumyzy\u0148 \u00f6ri me\u00fddanlarynda 14 mln. dowar bakyl\u00fdardy.<br \/>\nT\u00fcrkmenistany\u0148 \u015fu g\u00fcnki \u00fdeten sepgitleri, gazanylan \u00fcst\u00fcnliklerini\u0148<br \/>\nesasynda Be\u00fdik Serdarymyzy\u0148 t\u00fcrkmen halkyny\u0148 bagtly we abadan durmu\u015fy<br \/>\nbaradaky aladalary dur. Baky Be\u00fdik Saparmyrat T\u00fcrkmenba\u015fy Ata Watanymyzy\u0148<br \/>\ndurmu\u015f-ykdysady ta\u00fddan \u00f6sd\u00fcrmekde \u201c10 \u00fdyl Abadan\u00e7ylyk\u201d, \u201cGalla\u201d, \u201cT\u00e4ze oba\u201d,<br \/>\n\u201c1000 g\u00fcn\u201d, \u201cBilim\u201d, \u201cSaglyk\u201d we be\u00fdleki Maksatnamalaryny\u0148 durmu\u015fa<br \/>\nge\u00e7irilmegi \u00fdurdu\u0148 ykdysady\u00fdetini, \u015fe\u00fdle hem onu\u0148 \u00e4hli pudaklaryny \u00e7alt<br \/>\ndepginler bilen \u00f6sd\u00fcrip hil ta\u00fddan \u00f6zgertm\u00e4ge m\u00fcmkin\u00e7ilik berdi. \u00ddurdumyzdaky<br \/>\nasuda we rahat durmu\u015f ykdysady\u00fdeti has gysga m\u00f6hletde \u00f6zgertmeklige, onu\u0148 \u00e4hli<br \/>\npudaklaryny\u0148 sazla\u015fykly \u00f6smekligine m\u00fcmkin\u00e7ilik berdi. Sowetler zamanynda<br \/>\ngutarnykly \u00f6n\u00fcm \u00f6nd\u00fcrme\u00fd\u00e4n T\u00fcrkmenistany\u0148 senagaty bu g\u00fcn d\u00fcn\u00fd\u00e4 derejesine<br \/>\ngabat gel\u00fd\u00e4n nebit \u00f6n\u00fcmlerini, dokma senagat \u00f6n\u00fcmlerini \u00f6nd\u00fcrip ba\u015flady.<br \/>\nBizi\u0148 uly bolmadyk teswirlem\u00e4mizde getiren delillerimiz Gara\u015fsyz Baky<br \/>\nBitarap T\u00fcrkmenistany\u0148 a\u00fdda \u00fdyllyk \u00fdoly alyp, ba\u00fd, \u00f6sen d\u00f6wlete \u00f6wr\u00fclip<br \/>\nbar\u00fdandygyny g\u00f6rkez\u00fd\u00e4n a\u00fddy\u0148 subutnamalardyr.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong>G\u00fcl\u015fat Gurbandurdy\u00fdewa,<\/strong><br \/>\n<strong>T\u00fcrkmen d\u00f6wlet ykdysady\u00fdet we dolandyry\u015f institutyny\u0148<\/strong><br \/>\n<strong>Menejment fakultetini\u0148 4-nji \u00fdyl talyby.<\/strong><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>2021 \u00fdyl \u2013 mundan otuz \u00fdyl owal \u00f6zba\u015fdaklygyny jar eden we d\u00fcn\u00fd\u00e4 bilele\u015figini\u0148 doly hukukly agzasy bolan T\u00fcrkmenistan h\u00e4zirki g\u00fcnlerde \u015fan-\u015f\u00f6hrata beslen\u00fd\u00e4r. Gara\u015fsyzlyk \u00fdolundaky m\u00f6h\u00fcm wakalary\u0148 arasynda 1990-njy \u00fdyly\u0148 22- nji awgustynda kabul edilen \u00abT\u00fcrkmenistan SSSR-i\u0148 d\u00f6wlet \u00f6zygty\u00fdarlylygy hakyndaky\u00bb Jarnamany bellemek zerurdyr. Jarnama \u015fol d\u00f6w\u00fcrde entek SSSR-i\u0148 d\u00fcz\u00fcmind\u00e4ki resbublikany\u0148 \u00f6zba\u015fdaklygyny yglan eden ilkinji resminamadyr. Jarnama [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":10355,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10354"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=10354"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10354\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10356,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10354\/revisions\/10356"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/10355"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=10354"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=10354"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=10354"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}