{"id":10363,"date":"2025-02-19T19:31:12","date_gmt":"2025-02-19T14:31:12","guid":{"rendered":"http:\/\/newashgabat.com\/?p=10363"},"modified":"2025-02-19T19:31:09","modified_gmt":"2025-02-19T14:31:09","slug":"turkmenistanyn-taryhyna-degisli-xv-xvii-asyrlaryn-taryhy-yazuw-cesmeleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=10363","title":{"rendered":"T\u00fcrkmenistany\u0148 taryhyna degi\u015fli XV-XVII asyrlary\u0148 taryhy \u00fdazuw  \u00e7e\u015fmeleri"},"content":{"rendered":"<p>\u00c4hlimizi\u0148 bil\u015fimiz \u00fdaly, t\u00fcrkmen halkyny\u0148 ba\u00fd taryhy bardyr. Gadym<br \/>\nzamanlardan b\u00e4ri \u015fol taryhy ba\u00fdla\u015fdyrmak babatynda uly i\u015fler amala a\u015fyryl\u00fdar.<br \/>\nT\u00fcrkmenistany\u0148 \u00fderlerinde d\u00fcrli asyrlarda d\u00fcrli hanlyklary\u0148, beglikleri\u0148,<br \/>\nimperi\u00fdalary\u0148 bolanlygy hemm\u00e4 m\u00e4lim bolsa gerek. Her d\u00f6wr\u00fc\u0148 taryhy<br \/>\n\u00f6wrenilende ilki bilen \u00fdazuw \u00e7e\u015fmelere \u00fd\u00fcz tutul\u00fdar. Me\u015fhur \u00fdazyjylary\u0148,<br \/>\n\u015fahyrlary\u0148, alymlary\u0148 \u00fdazan eserleri bolsa, a\u0148yrsyna \u00fdetip bolmajak<br \/>\ngymmatlykdyr. A\u015fakda g\u00f6rkezilen eserlerde bolsa XV-XVII asyrlary\u0148 taryhy<br \/>\nmaglumatlary be\u00fdan edeilendir:<br \/>\n1. Alam ara\u00fdy Sefewi (\u00c4lemi\u0148 bezegi Sefewi) &#8211; XV-XVII asyry\u0148 birinji<br \/>\n\u00fdarymyndaky t\u00fcrkmenleri\u0148 taryhyna degi\u015fli bolan \u00fdazary n\u00e4belli \u201c Alam ara\u00fdy<br \/>\nSewefi\u201d eseri gymmatly taryhy \u00e7e\u015fmeleri\u0148 biridir. Bu eser Sefewiler nesil\u015falygyna<br \/>\nbagy\u015flanan hem bolsa onda Te\u00fdmiriler, \u015ee\u00fdbanylar, olary\u0148 d\u00fcz\u00fcminde \u00fda\u015fan<br \/>\nt\u00fcrkmenler hakynda gymmatly maglumatlar getiril\u00fd\u00e4r. Bu eseri\u0148 hakyky asyl<br \/>\nnusgasyny\u0148 bary-\u00fdogy iki sany gol\u00fdazmasy saklanyp galypdyr. \u015eol gol\u00fdazmalar<br \/>\nesasynda e\u00fdranly taryh\u00e7y \u00ddadollah \u015eokri 1971-nji \u00fdylda bu taryhy eseri \u00fd\u00f6rite<br \/>\nd\u00fc\u015f\u00fcndiri\u015fleri bilen T\u00e4hranda kitap g\u00f6rn\u00fc\u015finde \u00e7apdan \u00e7ykard\u00fdar. T\u00fcrkmen<br \/>\ntaryh\u00e7y alymlaryndan Ministrler Kabinetini\u0148 \u00fdanyndaky taryh institutyny\u0148 uly<br \/>\nylmy i\u015fg\u00e4ri Orazpolat Ek\u00e4\u00fdew \u00f6wrenip, \u015fol eser esasynda 1990-njy \u00fdylda<br \/>\n\u201cT\u00fcrkmenleri\u0148 \u00fderleri XV asyry\u0148 ahyry XVI asyrda\u201d ady bilen \u00fd\u00f6rite<br \/>\nmonografi\u00fdasyny \u00e7apdan \u00e7ykar\u00fdar.<br \/>\n2. \u201cTawarihi guzide Nusratname\u201d (\u00dde\u0148i\u015f kitabyndan sa\u00fdlanylan taryh)<br \/>\n\u2013 \u00fdazary n\u00e4belli bolan XV-XVI asyrlary\u0148 wakalaryny be\u00fdan ed\u00fd\u00e4n eserleri\u0148<br \/>\nbiridir. Bu eser 1502 \u2013 nji \u00fdyly\u0148 no\u00fdabrynda \u00fdazylyp ba\u015flanyp, k\u00e4bir<br \/>\nmaglumatlarda 1505-nji, k\u00e4birlerinde bolsa 1510\/1511-nji \u00fdyllar aralygynda<br \/>\n\u00fdazylyp gutarylypdyr. Taryh\u00e7y Mukminowa R.G bu eseri Muhammet \u015ee\u00fdbany<br \/>\nhany\u0148 \u00f6zi \u00fdazan bolmagy di\u00fdip \u00e7akla\u00fdar. Bu eseri rus dilinde terjime edip, 1967-<br \/>\nnji \u00fdylda Da\u015fkentde \u00e7apdan \u00e7ykaran edebi\u00fdat\u00e7y alym Akramow A.M bu eseri<br \/>\n\u015ee\u00fdbany hana \u00fdakyn adamlary\u0148 biri bolan Muhammet \u015ealyh \u00fdazan bolmagy<br \/>\nm\u00fcmkin di\u00fdip hem \u00e7akla\u00fdar. Eser gadymy \u00f6zbek dilinde \u00fdazylyp, ol \u015ee\u00fdbany hana<br \/>\nbagy\u015flanyp, onda \u015ee\u00fdbany hany\u0148 Soltan H\u00fcse\u00fdini\u0148 ogullary bilen eden s\u00f6we\u015fi,<br \/>\n\u015fe\u00fdle-de Ysma\u00fdyl \u015fa bilen bolan Talhatanbaba s\u00f6we\u015fi be\u00fdan edil\u00fd\u00e4r.<br \/>\n3. \u201c\u015ee\u00fdboninama\u201d \u2013 Muhammet \u015ee\u00fdbany hany\u0148 \u00fdakyn harby<br \/>\nserkerdelerini\u0148 we k\u00f6\u015fk \u015fahyrlaryny\u0148 biri bolan Muhammet Salyh tarapyndan<br \/>\n\u00fdazylan bu eser \u00f6zbek hany Muhammet \u015ee\u00fdbanyny\u0148 \u00fd\u00f6ri\u015flerine bagy\u015flanypdyr.<br \/>\nEser gadymy \u00f6zbek dilinde \u00fdazylyp onda \u015ee\u00fdbany hany\u0148 Horezmi basyp almagy<br \/>\n\u00dcrgen\u00e7d\u00e4ki t\u00fcrkmenleri\u0148 g\u00f6rkezen gar\u015fylyklary be\u00fdan edil\u00fd\u00e4r. \u015ee\u00fdbany han bu<br \/>\neseri \u00fdazan Muhammet Salyhy ilki Buhara \u015f\u00e4herini\u0148 so\u0148ra bolsa \u00c7\u00e4rjewi\u0148 h\u00e4kimi<br \/>\nedip belle\u00fd\u00e4r. \u015eol seb\u00e4pli \u00fdazar \u015ee\u00fdbany hany birkemsiz h\u00f6k\u00fcmdar h\u00f6km\u00fcnde<br \/>\neserinde g\u00f6rkezip ony k\u00f6p kemli taraplaryny be\u00fdan etme\u00fd\u00e4r. Muhammet Salyhy\u0148<br \/>\n\u015ee\u00fdboninamasy 1961-nji \u00fdylda rus diline terjime edilip ne\u015fir edil\u00fd\u00e4r.<br \/>\n4. \u201c\u015ee\u00fdbanynama\u201d \u2013 Muhammet \u015ee\u00fdbany hany\u0148 k\u00f6\u015fk \u015fahyrlaryny\u0148 biri<br \/>\nbolan Kemaleddin Aly Bena\u00fdy tarapyndan \u00fdazylandyr. Bena\u00fdy \u015ee\u00fdbanyny\u0148<\/p>\n<p>k\u00f6\u015fg\u00fcnde \u201cM\u00e4lik a\u015f-\u015fuar\u201d derejesini, \u00fdagny \u015fahyrlary\u0148 \u015fasy adyny g\u00f6rkezip \u015fol bir<br \/>\nwagtda-da Hyrady\u0148 h\u00e4kimi bolupdyr. Ol \u00f6z eserini 1504-1510-nji \u00fdyllar<br \/>\naralygynda pars dilinde \u00fdazyp onu\u0148 hakyky gol\u00fdazmasy Da\u015fkendi\u0148 gol\u00fdazmalar<br \/>\ninstitutynda saklanyl\u00fdar. Eserde \u015ee\u00fdbany hany\u0148 Horezmi basyp alyp Horasana<br \/>\neden \u00fd\u00f6ri\u015fleri be\u00fdan edil\u00fd\u00e4r.<br \/>\n5. \u201cMyhmanname\u00fdi Buhara\u201d(Buhara myhmanyny\u0148 \u00fdazgylary) \u2013<br \/>\nYspyhanda doglan Fazlallah Ruzbihan Yspyhanyny\u0148 (1457-1530\u00fd.\u00fd) \u00fdazan taryhy<br \/>\n\u00fdatlama eseridir. \u00ddazara ba\u015fga\u00e7a Hoja M\u00f6wlana Yspyhany hem di\u00fdipdirler. Ol XV<br \/>\nasyry\u0148 ahyrlarynda Akgo\u00fdunly t\u00fcrkmen h\u00f6k\u00fcmdarlaryna XVI asyr\u0148 ba\u015flarynda<br \/>\nbolsa Muhammet \u015ee\u00fdbany hana gulluk edipdir. Ol \u00f6z eserinde \u015ee\u00fdbany hany \u00f6w\u00fcp<br \/>\nar\u015fa \u00e7ykar\u00fdar. Eseri\u0148 gymmatly tarapy onda \u015ee\u00fdbany hany\u0148 Merw, Kelat, Sarahs<br \/>\n\u00fderlerine \u00fd\u00f6ri\u015fi we e\u00fdele\u00fd\u015fi be\u00fdan edil\u00fd\u00e4r. Bu eser 1509-njy \u00fdyly\u0148 \u00fdanwar, fewral<br \/>\na\u00fdlarynda \u00fdazylyp ba\u015flanypdyr. 1976-njy \u00fdylda eseri \u00f6zbek edebi\u00fdat\u00e7y alym<br \/>\nJelilow R.P. rus diline terjime edip ne\u015fir ed\u00fd\u00e4r. Ol E\u00fdranda dogulsa-da, XVI<br \/>\nasyry\u0148 ba\u015flarynda Samarkanda we Buhara sy\u00fdahat edip, Muhammet \u015ee\u00fdbany hany<br \/>\nbilen tany\u015f\u00fdar we o\u0148a bagy\u015flap \u00f6z\u00fcni\u0148 i\u015fini \u00fdaz\u00fdar. Bu i\u015finde ol \u015ee\u00fdbany hany\u0148<br \/>\n\u00e4hli \u00fd\u00f6ri\u015flerini jikme-jik be\u00fdan edip, \u015fe\u00fdle-de Mawerenahry\u0148, Horasyny\u0148 sy\u00fdasy-<br \/>\nykdysady \u00fdagda\u00fdyny, so\u0148ky te\u00fdmirileri\u0148 hereketlerini gi\u0148i\u015fle\u00fdin g\u00fcrr\u00fc\u0148 ber\u00fd\u00e4r.<br \/>\n6. \u201cBada\u00fdy al \u2013 waka\u00fdy\u201d (Ge\u0148 wakalar) \u2013 eser XV asyry\u0148 ahyryny\u0148 XVI<br \/>\nasyry\u0148 birinji \u00fdarymyny\u0148 wakalaryny be\u00fdan edip, onu\u0148 \u00fdazary Ze\u00fdneddin Mahmyt<br \/>\nWsifidir (1485-1551\/1566 \u00fd.\u00fd ). Ol Hyratda doglup, \u015fol \u00fderde medresede bilim<br \/>\nal\u00fdar.So\u0148ra ol Samarkantda, Buharada, Da\u015fkentde \u00fda\u015fap Buhara hany S\u00f6\u00fd\u00fcn\u00e7<br \/>\nhojany\u0148 k\u00f6\u015fg\u00fcnde gulluk edip, hany\u0148 ogly Geldimuhammet hana we onu\u0148 6 \u00fda\u015fly<br \/>\nagtygy Hasan Soltana bagy\u015flap \u201c Bada\u00fdy al \u2013 waka\u00fdy\u201d eserini \u00fdaz\u00fdar. Eserini<br \/>\n1538\/1539-njy \u00fdyllarda \u00fdazyp gutaryp, onda Soltan H\u00fcse\u00fdini\u0148 ogullaryny\u0148<br \/>\n\u015ee\u00fdbany han bilen eden s\u00f6we\u015fleri we \u00fde\u0148ilip, Astrabada ga\u00e7y\u015flary, \u015ee\u00fdbany<br \/>\nhanlaryny\u0148 \u015fejeresini\u0148 h\u00e4kimi\u00fdete geli\u015fleri jikme-jik be\u00fdan edil\u00fd\u00e4r.<br \/>\n\u015eunu\u0148 \u00fdaly gymmatly eserler ge\u00e7mi\u015fi \u00f6wrenmekde uly hazyna bolup \u00e7yky\u015f<br \/>\ned\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<div dir=\"auto\" style=\"text-align: right;\"><em><strong>D\u00f6wran GURBANOW,<\/strong><\/em><\/div>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>Beki Seyt\u00e4kow adyndaky mugallym\u00e7ylyk mekdebini\u00f1 taryh mugallymy.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c4hlimizi\u0148 bil\u015fimiz \u00fdaly, t\u00fcrkmen halkyny\u0148 ba\u00fd taryhy bardyr. Gadym zamanlardan b\u00e4ri \u015fol taryhy ba\u00fdla\u015fdyrmak babatynda uly i\u015fler amala a\u015fyryl\u00fdar. T\u00fcrkmenistany\u0148 \u00fderlerinde d\u00fcrli asyrlarda d\u00fcrli hanlyklary\u0148, beglikleri\u0148, imperi\u00fdalary\u0148 bolanlygy hemm\u00e4 m\u00e4lim bolsa gerek. Her d\u00f6wr\u00fc\u0148 taryhy \u00f6wrenilende ilki bilen \u00fdazuw \u00e7e\u015fmelere \u00fd\u00fcz tutul\u00fdar. Me\u015fhur \u00fdazyjylary\u0148, \u015fahyrlary\u0148, alymlary\u0148 \u00fdazan eserleri bolsa, a\u0148yrsyna \u00fdetip bolmajak gymmatlykdyr. A\u015fakda g\u00f6rkezilen [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":10364,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10363"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=10363"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10363\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10365,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10363\/revisions\/10365"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/10364"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=10363"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=10363"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=10363"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}