{"id":11704,"date":"2024-11-07T09:39:16","date_gmt":"2024-11-07T04:39:16","guid":{"rendered":"http:\/\/newashgabat.com\/?p=11704"},"modified":"2024-11-08T01:44:31","modified_gmt":"2024-11-07T20:44:31","slug":"al-horezmi-beyik-matematik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=11704","title":{"rendered":"Al-Horezmi \u2013 be\u00fdik matematik"},"content":{"rendered":"<p>Muhammet al-Horezmi algebra ylmyny\u0148 \u00abatasy\u00bb hasap edilip, onu\u0148 ady \u00ddewropadaky h\u00e4zirki zaman matematika ylmyny\u0148 kemala gelmegi bilen g\u00f6s-g\u00f6ni baglany\u015fyklydyr. Onu\u0148 arifmetika degi\u015fli i\u015fleri matematikany\u0148 taryhynda m\u00f6h\u00fcm orun aldy. Al-Horezmi \u00abHindi hasaby hakda kitap\u00bb atly i\u015finde, ilki bilen, hindileri\u0148 dokuz san belgisi arkaly islendik sany \u00fdazmak bol\u00fdandygyny g\u00f6rkezmek isle\u00fd\u00e4ndigini be\u00fdan ed\u00fd\u00e4r. Ol bu usuly\u0148 esasynda sanlary k\u00f6peltmek, b\u00f6lmek, go\u015fmak we a\u00fdyrmak amallaryny \u00fderine \u00fdetirmegi\u0148 a\u0148satdygyny bell\u00e4p ge\u00e7\u00fd\u00e4r. Kitaby\u0148 be\u00fdleki sahypalaryny\u0148 mazmunyny \u00fc\u00e7 b\u00f6l\u00fcme b\u00f6lmek m\u00fcmkin. 1-nji b\u00f6l\u00fcmde alym onluk hasapla\u00fdy\u015f ulgamy barada d\u00fc\u015f\u00fcndiri\u015f ber\u00fd\u00e4r, 2-nji b\u00f6l\u00fcmde bitin sanlar \u00fcst\u00fcnde amallary\u0148 d\u00fczg\u00fcnlerini, 3-nji b\u00f6l\u00fcmde bolsa droblar hakynda we sanlardan kwadrat k\u00f6k almak hakda d\u00fc\u015f\u00fcndiri\u015f ber\u00fd\u00e4r. Bu i\u015flerde ilkinji gezek hindilerde \u00fd\u00fcze \u00e7ykan, \u00fd\u00f6ne uzak wagtlary\u0148 dowamynda Hindistany\u0148 \u00e7\u00e4klerinden \u00e7ykmadyk nol sany ilkinji bolup al-Horezmini\u0148 meseleler \u00e7\u00f6zmekde pe\u00fddalanmagy, hindi san belgilerini g\u00fcnbatarly alymlara el\u00fdeterli etdi. Bu onu\u00f1 matematikada biteren uly hyzmatydyr. Al-Horezmi tarapyndan ulany\u015fa girizilen nol sany 250 \u00fdyl so\u0148 \u00ddewropada ulanyp ba\u015fladylar. Onu\u00f1 bu i\u015fi, ta\u00fd\u00fdarlan gollanmasy arkaly arap d\u00f6wletlerine, so\u0148ra bolsa \u00ddewropa \u00fdurtlaryna \u00fda\u00fdra\u00fdar. Hasapla\u00fdy\u015f ulgamlaryny\u0148 artykma\u00e7lyklaryny g\u00f6rkezmek, d\u00fc\u015fn\u00fckli we sada dilde be\u00fdan etmek hem be\u00fdik matematik al-Horezmini\u0148 pa\u00fdyna d\u00fc\u015f\u00fd\u00e4r. G\u00fcndelik durmu\u015fda arifmetikadan pe\u00fddalanmagy\u0148, ylmy barlaglary ge\u00e7irmegi\u0148 \u00fdollaryny ilkinji bolup g\u00f6rkezen we arifmetikany ulgamla\u00fdyn g\u00f6rn\u00fc\u015fde \u00f6sd\u00fcren be\u00fdik matematik al-Horezmidir. Me\u015fhur matematik al-Horezmi algebrany esaslandyryjy hasaplanyl\u00fdar. Onu\u0148 \u00abAlgebradan we almukabalydan hasaplamak bo\u00fdun\u00e7a gysga\u00e7a kitap\u00bb atly i\u015fi algebra bo\u00fdun\u00e7a \u00fdazylan ilkinji kitapdyr. Ony matematikany\u0148 taryhyny \u00f6wreniji alymlary\u0148 \u00e4hlisi ykrar ed\u00fd\u00e4r. Al-Horezmini\u0148 matematikany\u0148 taryhynda esasy orny e\u00fdele\u00fd\u00e4n bu i\u015finde ilkinji gezek \u00abalgebra\u00bb s\u00f6zi ulanylypdyr. Onda ilkinji gezek algebra \u00e7yzykly we kwadrat de\u0148lemeleri\u0148 \u00e7\u00f6z\u00fcli\u015fini\u0148 umumy usullary baradaky ylym h\u00f6km\u00fcnde g\u00f6rkezildi. \u00d6z d\u00f6wr\u00fcnde heniz harp simwolikasy girizilm\u00e4nligi \u00fc\u00e7in \u00e7yzykly we kwadrat de\u0148lemeleri\u0148 \u00e7\u00f6z\u00fcli\u015fini\u0148 umumy usullary s\u00f6z \u00fcsti bilen d\u00fc\u015f\u00fcndiripdir. \u00d6z d\u00f6wr\u00fcni\u0148 be\u00fdik matematigi bolan al-Horezmi di\u0148e bir G\u00fcndogary\u0148 ylym d\u00fcn\u00fd\u00e4sine d\u00e4l, e\u00fdsem G\u00fcnbatary\u0148 ylym d\u00fcn\u00fd\u00e4sine-de uly t\u00e4sir edipdir. G\u00fcnbatar matematikleri al-Horezimi\u0148 uzak \u00fdyllary\u0148 dowamynda \u00e7eken z\u00e4hmetini\u0148 netijesi bolan bu i\u015fini matematika ylmyny\u00f1 d\u00fc\u00fdp eser h\u00f6km\u00fcnde kabul edipdirler. G\u00fcndogary\u00f1 we g\u00fcnbatary\u00f1 bilim d\u00fcn\u00fd\u00e4sinde ilkinji k\u00e4mil algebra kitaby h\u00f6km\u00fcnde abra\u00fd gazanan bu i\u015f \u00fdewropaly alymlary\u0148 t\u00e4ze ylmy i\u015flerine g\u00f6nezlik bolupdyr. Ol h\u00e4zirki \u00fdokary algebrany\u0148 \u00fd\u00fcze \u00e7ykmagyna hem o\u0148a\u00fdly t\u00e4sirini \u00fdetiripdir. Matematikany\u0148 taryhyny \u00f6wren\u00fd\u00e4n alymlar be\u00fdik alym al-Horezimni\u0148 \u00abAlgebradan we almukabalydan hasaplamak bo\u00fdun\u00e7a gysga\u00e7a kitap\u00bb atly i\u015fini\u0148 \u00ddewropada ilkinji \u00f6wrenilip ba\u015flanandygyny, \u015fol d\u00f6wr\u00fc\u0148 alymlaryny\u0148 \u00fdankitabyna \u00f6wr\u00fclendigini tassykla\u00fdarlar.<\/p>\n<div dir=\"auto\" style=\"text-align: right;\"><em><strong>ANNA\u00ddEWA Arzuw<\/strong><\/em><\/div>\n<div dir=\"auto\" style=\"text-align: right;\"><em><strong>D\u00f6wletm\u00e4mmet Azady adyndaky T\u00fcrkmen milli d\u00fcn\u00fd\u00e4 dilleri institutyny\u0148 I\u0148lis dili we edebi\u00fdaty fakultetini\u0148 I \u00fdyl talyby<\/strong><\/em><\/div>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Muhammet al-Horezmi algebra ylmyny\u0148 \u00abatasy\u00bb hasap edilip, onu\u0148 ady \u00ddewropadaky h\u00e4zirki zaman matematika ylmyny\u0148 kemala gelmegi bilen g\u00f6s-g\u00f6ni baglany\u015fyklydyr. Onu\u0148 arifmetika degi\u015fli i\u015fleri matematikany\u0148 taryhynda m\u00f6h\u00fcm orun aldy. Al-Horezmi \u00abHindi hasaby hakda kitap\u00bb atly i\u015finde, ilki bilen, hindileri\u0148 dokuz san belgisi arkaly islendik sany \u00fdazmak bol\u00fdandygyny g\u00f6rkezmek isle\u00fd\u00e4ndigini be\u00fdan ed\u00fd\u00e4r. Ol bu usuly\u0148 esasynda sanlary [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":11705,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11704"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=11704"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11704\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23180,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11704\/revisions\/23180"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/11705"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=11704"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=11704"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=11704"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}