{"id":18396,"date":"2025-09-22T16:44:27","date_gmt":"2025-09-22T11:44:27","guid":{"rendered":"https:\/\/newashgabat.com\/?p=18396"},"modified":"2025-09-22T16:44:57","modified_gmt":"2025-09-22T11:44:57","slug":"yokary-molekulyar-birlesmelerin-durmusdaky-orny","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=18396","title":{"rendered":"\u00ddokary molekul\u00fdar birle\u015fmeleri\u0148 durmu\u015fdaky orny"},"content":{"rendered":"<p>Tebigatda du\u015f gel\u00fd\u00e4n k\u00f6p sanly maddalar \u00f6zlerini\u0148 k\u00e4bir a\u00fdratyn fiziki h\u00e4si\u00fdetleri ergini\u0148 \u00fdokary \u015fepbe\u015fikligi, \u00f6rt\u00fck, s\u00fc\u00fdm we \u015f.m. emele getirip bilmek ukyby bilen be\u00fdleki birle\u015fmeleri\u0148 toparyndan tapawutlan\u00fdarlar. Bu maddalara sell\u00fduloza, lignin, pentozalar, krahmal, proteinler we nuklein kislotalar degi\u015flidir, olar \u00f6s\u00fcmlik hem-de ha\u00fdwan organizmlerinde gi\u0148 \u00fda\u00fdrap, organizmleri\u0148 \u00fda\u015fa\u00fdy\u015f i\u015fje\u0148ligi netijesinde emele gel\u00fd\u00e4rler.Sanalan maddalar \u00f6s\u00fcmlik we ha\u00fdwan organizmlerini\u0148 gury agramyny\u0148 esasy b\u00f6legine barabardyr.Geohimi\u00fda ugrundan i\u015fle\u00fd\u00e4n alymlary\u0148 hasaplamalaryna g\u00f6r\u00e4 okeanlar, gury \u00fderde we atmosferada \u00fda\u015fa\u00fdan \u00e4hli \u00f6s\u00fcmlik we ha\u00fdwan organizmlerini\u0148 gury massasy takmynan 1017 tonna barabardyr, bu bolsa \u00fder gabygyndaky nikeli\u0148, hromy\u0148, misi\u0148, sinki\u0148, gur\u015funy\u0148, k\u00fcm\u015f\u00fc\u0148 we altyny\u0148 hemmesini bilelikde alnanda hem 2,5 esse k\u00f6pd\u00fcr.\u015eonu\u0148 \u00fc\u00e7inem bu maddalary\u0148 adamy\u0148 durmu\u015fy we \u00fda\u015fa\u00fdy\u015f i\u015fje\u0148liginde agirt uly \u00e4hmi\u00fdetini\u0148 bardygyna g\u00f6z \u00fdetir\u00fd\u00e4ris.\u00dd\u00f6ne bu adamy\u0148 durmu\u015fy bilen \u015fe\u00fdle bagly bolmagyna garamazdan olary\u0148 \u00fda\u00fdra\u00fdy\u015f we el\u00fdeterligi, gurlu\u015fy hem-de tebigaty \u00fda\u0148y-\u00fdakynda a\u00fddy\u0148la\u015fdyryldy. K\u00f6p \u00fdyllary\u0148 dowamynda ge\u00e7irilen ylmy i\u015fleri\u0148 netijesinde proteinleri\u0148 sell\u00fdulozany\u0148, krahmaly\u0148, lignini\u0148 we k\u00e4bir be\u00fdlekim\u00f6h\u00fcm maddalar, meselem kau\u00e7uk we tebigy smolalary\u0148 makromolekulalardan ybaratlygy kesgitlendi. Bu maddalar \u00fdokary molekul\u00fdar birle\u015fmeler di\u00fden umumy ady aldylar. \u00ddurdumyzda bilim ulgamyny d\u00fc\u00fdpli k\u00e4mille\u015fdirmek halatynda Hormatly Arkadagymyz Gurbanguly Berdimuhamedowy\u0148 \u00fda\u015f-nesil baradaky atalyk aladasy netijesinde uly i\u015fler amala a\u015fyryldy. D\u00f6wletimizde bu ulgamy k\u00e4mille\u015fdirmeklik uly depgin bilen alnyp baryl\u00fdar.\u00ddokary molekul\u00fdar birle\u015fmelerini\u0148 himi\u00fdasy janly organizmleri\u0148 d\u00fcz\u00fcminde du\u015f gel\u00fd\u00e4n we \u00f6n\u00fcm\u00e7ilikde sintez arkaly alyn\u00fdan polimerleri \u00f6wren\u00fd\u00e4n ylym.K\u00f6p sanly ylmy-barlag i\u015fleri\u0148 netijesinde himik, fizik we tehnolog alymlary\u0148 gatna\u015fmagynda di\u0148e bir k\u00e4bir tebigy \u00fdokary birle\u015fmeleri\u0148 gurlu\u015fy kesgitlenm\u00e4n, e\u00fdsem olary \u00e7al\u015fyjylary\u0148 el\u00fdeterli \u00e7ig mallardan sintezlenmegi\u0148 \u00fdollary tapyldy. Senagaty\u0148 t\u00e4ze pudaklary d\u00f6redi, sintetiki kau\u00e7ugy\u0148, emeli we sintetiki s\u00fc\u00fdmleri\u0148, plastmassalary\u0148, laklary\u0148 we re\u0148kleri\u0148 we be\u00fdleki \u00f6n\u00fcm\u00e7iligi ba\u015flandy.Ilkiba\u015fda sintetiki materiallar tebigy materiallary \u00e7al\u015fyjylary\u0148 h\u00e4si\u00fdetine e\u00fde boldy. So\u0148raky \u00fdyllarda t\u00e4ze tipli \u00fdokary molekul\u00fdar birle\u015fmeleri sintezlemegi\u0148 usullary i\u015flenip d\u00fcz\u00fcldi.Berkligi bo\u00fdun\u00e7a polatdan yza galma\u00fdan a\u00fdna plastikler we uglerod s\u00fc\u00fdmleri alyndy.H\u00e4zirki wagtda himi\u00fdany\u0148 we fizikany\u0148 \u00fcst\u00fcnligi netijesinde \u00fdokary molekul\u00fdar birle\u015fmeleri\u0148 tehnologi\u00fdasy we \u00f6n\u00fcm\u00e7iligi \u00f6sd\u00fcril\u00fd\u00e4r.H\u00e4zirki wagtda \u00fder gabygyny\u0148 esasy d\u00fcz\u00fcm b\u00f6lekleri bolan kremni\u00fd we al\u00fdumini\u00fd oksidlerini\u0148 \u00fdokary molekul\u00fdar birle\u015fmelerdigi kesgitlendi. K\u00f6p sanly mineral gelip \u00e7yky\u015fly maddalar (sl\u00fduda, asbest, toprak) makromolekulalardan ybaratdyrlar. \u00dd\u00f6ne organiki \u00fdokary molekul\u00fdar birle\u015fmeler, organiki d\u00e4llere gara\u0148da az \u00f6wrenilendir.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>Guwanjowa G\u00fcljeren<\/strong><\/em><br \/>\n<em><strong>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 112-nji toparyny\u0148 talyby<\/strong><\/em><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tebigatda du\u015f gel\u00fd\u00e4n k\u00f6p sanly maddalar \u00f6zlerini\u0148 k\u00e4bir a\u00fdratyn fiziki h\u00e4si\u00fdetleri ergini\u0148 \u00fdokary \u015fepbe\u015fikligi, \u00f6rt\u00fck, s\u00fc\u00fdm we \u015f.m. emele getirip bilmek ukyby bilen be\u00fdleki birle\u015fmeleri\u0148 toparyndan tapawutlan\u00fdarlar. Bu maddalara sell\u00fduloza, lignin, pentozalar, krahmal, proteinler we nuklein kislotalar degi\u015flidir, olar \u00f6s\u00fcmlik hem-de ha\u00fdwan organizmlerinde gi\u0148 \u00fda\u00fdrap, organizmleri\u0148 \u00fda\u015fa\u00fdy\u015f i\u015fje\u0148ligi netijesinde emele gel\u00fd\u00e4rler.Sanalan maddalar \u00f6s\u00fcmlik we ha\u00fdwan [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":18398,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/18396"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=18396"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/18396\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25283,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/18396\/revisions\/25283"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/18398"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=18396"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=18396"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=18396"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}