{"id":20099,"date":"2025-09-19T11:05:15","date_gmt":"2025-09-19T06:05:15","guid":{"rendered":"https:\/\/newashgabat.com\/?p=20099"},"modified":"2025-09-19T11:05:18","modified_gmt":"2025-09-19T06:05:18","slug":"orta-asyr-binagarliginin-ajayyp-nusgasy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=20099","title":{"rendered":"Orta asyr binag\u00e4rligini\u0148 aja\u00fdyp nusgasy"},"content":{"rendered":"<p>Alym Arkadagymyzy\u0148 j\u00f6wher pa\u00fdhasyndan syzylyp \u00e7ykan \u00abT\u00fcrkmenistan \u2013 Be\u00fdik \u00dd\u00fcpek \u00fdoluny\u0148 \u00fd\u00fcregi\u00bb atly kitabynda t\u00fcrkmen halkyny\u0148 ba\u00fd taryhyndan s\u00f6z a\u00e7\u00fdan t\u00e4sirli maglumatlar be\u00fdan edil\u00fd\u00e4r. T\u00fcrkmen halkynda bina gurmagy\u0148 in\u00e7e tilsimlerini ussatlyk bilen ele alan me\u015fhur ussalary\u0148 nesilleri \u00fda\u015fapdyr. Olary\u0148 d\u00f6reden aja\u00fdyp sungatyny\u0148 biri-de, XV asyrda bina edilen, Temiriler d\u00f6wr\u00fcni\u0148 na\u00fdba\u015fy \u00fdadyg\u00e4rliklerni\u0148 biri Se\u00fdit Jemaleddin binag\u00e4rlik toplumydyr. Bu \u00fdadyg\u00e4rligi\u0148 esasy gyzyklandyr\u00fdan zatlary\u0148 biri bolsa, bin\u00e4garlik toplumdaky metjidi\u0148 girelgesini\u0148 \u00fd\u00fcz\u00fcne \u015fekillendirilen iki a\u017edarhalary\u0148 \u015fekili bolup dur\u00fdar. Henize \u00e7enli syry \u00e7\u00f6zilmedik a\u017edarhalary\u0148 \u015fekili, bu \u00fdadyg\u00e4rligi\u0148 gymmatyny has-da artdyr\u00fdar. Se\u00fdit Jemaleddin \u00fdadyg\u00e4rlik toplumy \u00f6z\u00fcni\u0148 binag\u00e4r\u00e7ilik \u00e7eper\u00e7iligi bilen taryhda uly yz go\u00fddy. G\u00fcndogar\u015fynas arheolog A.A.Sem\u00fdonow metjidi\u0148 gysga\u00e7a be\u00fdany teswirl\u00e4p, 1905-nji \u00fdylda Moskwada ne\u015fir edilen \u00abRus s\u00f6zi\u00bb atly gazetde \u00e7ap edilen \u00abG\u00f6zellik \u00f6\u00fd\u00fcni\u0148 medeni\u00fdeti\u00bb atly makalasynda onu\u0148 h\u00e4si\u00fdetli a\u00fdratynlyklaryny be\u00fdan edip \u015fe\u00fdle \u00fdazypdyr: \u00abUzaklardan sele\u0148l\u00e4p g\u00f6r\u00fcn\u00fd\u00e4n \u00c4new \u00fdadyg\u00e4rlikleri nazarynda baky galyp, bilesigelijiligi\u0148i artdyr\u00fdar. \u00ddadyg\u00e4rlikler toplumyny\u0148 d\u00fcn\u00fd\u00e4sine arala\u015fany\u0148da, t\u00fcrkmenleri\u0148 ata-babalaryny\u0148 gudratyna ha\u00fdran gal\u00fdarsy\u0148\u00bb. Se\u00fdit Jemaleddin metjidini\u0148 binag\u00e4r\u00e7ilik sungaty \u00f6zbolu\u015flydyr. Girelg\u00e4ni\u0148 \u00fdokarsyndaky g\u00f6n\u00fcbur\u00e7lukda garamtyl-g\u00f6k re\u0148kde Abyl- Kasym Babyry\u0148 soltanlyk eden \u00fdyllarynda gurlu\u015fygy\u0148 amala a\u015fyrylandygyny habar ber\u00fd\u00e4n arap \u00fdazgysy \u00fder-le\u015fdirlipdir. Onu\u0148 a\u015faky b\u00f6legi d\u00fcrli-d\u00fcrli re\u0148kler ulanylyp, \u00f6r\u00e4n ussatlyk bilen \u00fderine \u00fdetirilen bezegler bilen bezelip, ol \u00fdere syr\u00e7aly nagy\u015f d\u00fcz\u00fcmlerinden d\u00fcz\u00fclen bir- birine simmetrik \u00fderle\u015fdirilen iki sany towlanyp duran a\u017edarhany\u0148 \u015fekili \u00fderle\u015fdirilipdir. Esasy girelg\u00e4ni\u0148 i\u00e7ki a\u00fdlawly \u00f6r\u00fcmi\u0148 \u00f6\u0148 tarapy bir- birine \u00e7al\u015fyryp gel\u00fd\u00e4n uly m\u00f6\u00e7berli dogry we s\u00fc\u00fdnd\u00fcrilen altybur\u00e7luklar gur\u015fa\u00fdar, olary\u0148 da\u015fy g\u00f6k re\u0148kli syr\u00e7aly \u00e7yzyk bilen a\u00fdlan\u00fdar. A\u00fdlawly \u00f6r\u00fcmi\u0148 a\u015faky b\u00f6legi\u0148 i\u00e7 tarapynda iki gapdalynda dikligine g\u00f6k re\u0148ki\u0148 \u00fd\u00fcz\u00fcne ak harplar bilen \u00abnashi\u00bb \u00fdazgysy \u00fdazylypdyr. Metjidi\u0148 girelgesini\u0148 bezegini\u0148 b\u00fctewi g\u00f6rn\u00fc\u015fini\u0148 umumy re\u0148ki garamtyl-mawy sowuk \u00e4he\u0148li \u00fdagda\u00fdda bolup, a\u017edarhalary\u0148 a\u00e7ylyp duran agzyndan g\u00f6zba\u015f al\u00fdan biri be\u00fdlekisine \u00e7yrma\u015fyp gid\u00fd\u00e4n \u00f6s\u00fcmlikleri\u0148 baldaklaryny\u0148 \u00fda\u015fyl we mawy re\u0148kli okgunly \u00e7ylgymlary, da\u015fyna ak ga\u00fdma \u00e7ekilen hem-de garamtyl-badam \u00f6w\u00fc\u015fg\u00fcnli \u00fditi bur\u00e7ly uly \u00fdapraklar, ortasy garamltyl menek-menek ak g\u00fcljagazlar seretdigi\u0148\u00e7e barha duralyp bar\u00fdan re\u0148kleri\u0148 \u00f6zara sazla\u015fygyndan hi\u00e7 ha\u00e7an ga\u00fdtalanmajak aja\u00fdyp bir mukamy emele getir\u00fd\u00e4r. D\u00f6rt a\u00fdakly we b\u00e4\u015f barmakly penjelerine da\u00fdanyp duran \u00fdylan g\u00f6rn\u00fc\u015fli, e\u00fdmen\u00e7 kelleli iki a\u017edarhany\u0148 \u015fekili syr\u00e7alanan keramika b\u00f6lejiklerinden ussatlyk bilen d\u00fcz\u00fclipdir. Olary\u0148 b\u00fcd\u00fcr-s\u00fcd\u00fcr te\u0148\u0148eli endamy t\u00f6weregi garamtyl- badam re\u0148kler bilen a\u00fdlanan ak tegmillerden ybaratdyr. A\u017edarhalary\u0148 ikisini\u0148em tutu\u015f g\u00f6wresini\u0148 endamy, a\u00fdaklary, penjeleri, gu\u00fdrugy ak zolak bilen j\u00e4heklenip, onu\u0148 \u00fcst\u00fcnden arkasyndaky di\u015f-di\u015f ger\u015fi \u00fdatgy sary re\u0148kde suratlandyrylypdyr. \u015ee\u00fdle \u00fdatgy sary re\u0148kler bilen a\u00fdaklaryny\u0148 g\u00f6wresine seple\u015f\u00fd\u00e4n k\u00e4bir \u00fderlerinde \u00e7yzyklar \u00e7ekilipdir. K\u00f6p halklary\u0148 rowa\u00fdatlarynda, ertekilerinde \u00fdylanlary\u0148 uzak \u00fda\u015fap a\u017edarhalara \u00f6wr\u00fcli\u015fi, olary\u0148 genji-hazynalary\u0148 gorag\u00e7ysy bolmagy we \u015fu\u0148a me\u0148ze\u015f ge\u0148 ena\u00fdy wakalar g\u00fcrr\u00fc\u0148 beril\u00fd\u00e4r. Bu barada halkymyzy\u0148 arasynda \u015fe\u00fdle nakyly\u0148 bolmagy hem \u00fd\u00f6ne \u00fderden d\u00e4ldir \u00ab\u00ddylan \u00fd\u00fcz \u00fda\u015fasa \u2013 a\u017edarha, m\u00fc\u0148 \u00fda\u015fasa \u2013 \u00fduwha\u00bb.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>Allamyradowa G\u00fcl\u015firin<\/em><\/strong><br \/>\n<strong><em>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 106-njy toparyny\u0148 talyby<\/em><\/strong><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Alym Arkadagymyzy\u0148 j\u00f6wher pa\u00fdhasyndan syzylyp \u00e7ykan \u00abT\u00fcrkmenistan \u2013 Be\u00fdik \u00dd\u00fcpek \u00fdoluny\u0148 \u00fd\u00fcregi\u00bb atly kitabynda t\u00fcrkmen halkyny\u0148 ba\u00fd taryhyndan s\u00f6z a\u00e7\u00fdan t\u00e4sirli maglumatlar be\u00fdan edil\u00fd\u00e4r. T\u00fcrkmen halkynda bina gurmagy\u0148 in\u00e7e tilsimlerini ussatlyk bilen ele alan me\u015fhur ussalary\u0148 nesilleri \u00fda\u015fapdyr. Olary\u0148 d\u00f6reden aja\u00fdyp sungatyny\u0148 biri-de, XV asyrda bina edilen, Temiriler d\u00f6wr\u00fcni\u0148 na\u00fdba\u015fy \u00fdadyg\u00e4rliklerni\u0148 biri Se\u00fdit Jemaleddin binag\u00e4rlik [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20099"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=20099"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20099\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25111,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20099\/revisions\/25111"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=20099"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=20099"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=20099"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}