{"id":20790,"date":"2024-05-28T08:57:32","date_gmt":"2024-05-28T03:57:32","guid":{"rendered":"https:\/\/newashgabat.com\/?p=20790"},"modified":"2024-05-28T08:57:38","modified_gmt":"2024-05-28T03:57:38","slug":"turkmenistanyn-yerasty-tebigy-baylyklary","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=20790","title":{"rendered":"T\u00fcrkmenistany\u0148 \u00fderasty tebigy ba\u00fdlyklary"},"content":{"rendered":"<p>T\u00fcrkmenistany\u0148 i\u0148 esasy \u00fderasty ba\u00fdlygy nebit we gaz bol\u00fdar. Bilermenleri\u0148 a\u00fdtmaklaryna g\u00f6r\u00e4, \u00fdurdu\u0148 \u00e7\u00e4gini\u0148 d\u00f6rtden \u00fc\u00e7 b\u00f6legini\u0148 nebit we gaz babatdaky geljegi uludyr. H\u00e4zirki g\u00fcne \u00e7enli \u00fdurdumyzda nebit we gaz babatda geljegi uly d\u00fcz\u00fcmleri\u0148 m\u00fc\u0148den gowragy \u00fd\u00fcze \u00e7ykaryldy, \u00fdataklary\u0148 150-den gowragy a\u00e7yldy, olary\u0148 di\u0148e 50-sinde i\u015flenil\u00fd\u00e4r. Uglewodorodlary\u0148 ba\u015flangy\u00e7 umumy gorlary 15 milliard tonnadan gowrak \u015fertli \u00fdangyja barabar di\u00fdip \u00e7ak edil\u00fd\u00e4r. Bu \u00fderde \u00fdedi sany iri gazly topar: G\u00fcnbatar T\u00fcrkmenistan, Merkezi Garagum, B\u00f6wr\u00fcde\u015fik-Hywa, T\u00fcrkmenabat, \u00dc\u0148\u00fcz a\u0148yrsy Garagum, Murgap hem-de Garabil-Bathyz b\u00f6l\u00fcnip g\u00f6rkezil\u00fd\u00e4r. 2008-nji \u00fdylda \u201dGaffney Cline Associates\u201d i\u0148lis kompani\u00fdasyny\u0148 h\u00fcn\u00e4rmenleri tarapyndan Amyder\u00fdany\u0148 basse\u00fdninde ge\u00e7irilen halkara auditini\u0148 netijesinde G\u00fcndogar T\u00fcrkmenistanda a\u00e7ylan G\u00fcnorta \u00ddol\u00f6ten-Osman tebigy gaz \u00fdatagy \u00f6z\u00fcni\u0148 gorlaryny\u0148 m\u00f6\u00e7beri bo\u00fdun\u00e7a d\u00fcn\u00fd\u00e4ni\u0148 i\u0148 iri gaz \u00fdataklaryny\u0148 b\u00e4\u015fligine giry\u00e4nligi tassyklandy.<\/p>\n<p>T\u00fcrkmenistan-Owganystan-P\u00e4kistan-Hindistan gaz ge\u00e7irijisi bolsa a\u00fdratyn bellenilm\u00e4ge mynasypdyr.<\/p>\n<p>T\u00fcrkmenistany\u0148 \u00e7\u00e4ginde T\u00fcwergyrda, Uly Balkanda, K\u00f6\u00fdtendagda da\u015fk\u00f6mr\u00fc\u0148 \u00e7yk\u00fdan \u00fderleri bar. T\u00fcwergyrda ol galy\u0148lygy 0,3 metrden 2 metre \u00e7enli bolan birn\u00e4\u00e7e gatlaklardan dur\u00fdar. Ge\u00e7irilen g\u00f6zleg-barlag i\u015fleri netijesinde Gyzylga\u00fda we \u00c7agyl obalaryny\u0148 aralygynda 10 metre \u00e7enli galy\u0148lykda k\u00f6m\u00fcr gatlaklaryny\u0148 barlygy anyklandy. Umuman, T\u00fcwergyr sebitlerinde 2 milliard tonna \u00e7emesi k\u00f6m\u00fcr bar di\u00fdip \u00e7aklan\u00fdar.<\/p>\n<p>T\u00fcwergyrda, K\u00f6\u00fdtendagda we be\u00fdleki k\u00e4bir \u00fderlerde paleogen \u00e7\u00f6k\u00fcndileri\u0148 arasynda margensi\u0148 birle\u015fmesi du\u015f gel\u00fd\u00e4r. K\u00f6\u00fdtendagda linza we \u015ftok g\u00f6rn\u00fc\u015finde gur\u015funy\u0148 we sinki\u0148 gorlary bar. Bu \u00fderde mis we bari\u00fd magdanlary hem du\u015f gel\u00fd\u00e4r. Barlaglar netijesinde simap almak \u00fc\u00e7in \u00e7ig mal bolan kinowary\u0148 \u00e7yk\u00fdan 200-e gola\u00fd \u00fderleri anyklandy. Simaply minerallar K\u00f6\u00fdtendagda, Uly Balkan daglarynda du\u015f gel\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>Nebit senagatynda, nebit-gaz g\u00f6zleg i\u015flerinde gi\u0148den ulanyl\u00fdan bentonit to\u00fdnuny\u0148 \u00fdataklary hem \u00fdurdumyzda bar. Ol Balkanabady\u0148 demirgazygynda Oglanly di\u00fden \u00fderden 1930-njy \u00fdylda tapyldy. Bentonit to\u00fdny gatlak g\u00f6rn\u00fc\u015finde bolup, paleogen \u00e7\u00f6k\u00fcndilerinde bol\u00fdar. Ol nebit i\u015flenilende ondan alyn\u00fdan \u00f6n\u00fcmleri arassalamaklyk \u00fc\u00e7in \u00fdokary hilli adsorbent bolup hyzmat ed\u00fd\u00e4r. \u015eonu\u0148 \u00fdaly hem ol metal eretmek i\u015finde galyp materiallaryny we buraw i\u015flerinde to\u00fdun la\u00fdyny ta\u00fd\u00fdarlamak \u00fc\u00e7in ulanyl\u00fdar. \u00ddurtda \u00fdura d\u00f6wr\u00fcni\u0148 \u00e7\u00e4ge-to\u00fdun \u00e7\u00f6k\u00fcndilerini\u0148 d\u00fcz\u00fcminde boksit hem du\u015f gel\u00fd\u00e4r. Ol al\u00fduminini almaklyk \u00fc\u00e7in \u00e7ig mal bolup hyzmat ed\u00fd\u00e4r. T\u00fcrkmenistany\u0148 \u00e7\u00e4ginde \u00e7\u00f6kg\u00fcndi gatlaklarda karbonat jynslary (dolomiti\u0148 hek da\u015flary, mergeller, mel), sulfatlar (zyl\u00e7a, angidrit, \u00f6z\u00fcnde zyl\u00e7a sakla\u00fdan jynslar), to\u00fdunlar, oda \u00e7ydamly to\u00fdunlar, \u00e7\u00e4ge da\u015flary, kwars \u00e7\u00e4geleri, jyglym-\u00e7agyl minerallary we ba\u015fgalar gi\u0148 \u00fda\u00fdrandyr. K\u00e4bir \u00fderlerde granit, porfirit, andezit, bazalt we be\u00fdleki \u00e7ogup \u00e7yk\u00fdan jynslary\u0148 \u00fderi\u0148 \u00fd\u00fcz\u00fcne \u00e7yk\u00fdan \u00fderleri bar. Olary\u0148 k\u00f6p\u00fcsi gurlu\u015fyk hajatlary \u00fc\u00e7in gi\u0148den ulanyl\u00fdar. Keletede, Babadurmazda, Baharlyda bar bolan paleogen da\u015fly \u00e7\u00e4geler a\u00fdna \u00f6nd\u00fcrmek \u00fc\u00e7in \u00fdaramlydyr. Olardan ba\u015fga-da T\u00fcrkmenistanda mineral re\u0148kler, bezeg da\u015flary (olary\u0148 i\u0148 owadany Garlyk gowagyndaky we K\u00f6petdagdaky \u201conuks\u201d) bar.<\/p>\n<p>T\u00fcrkmenistan k\u00fck\u00fcrde, nahar we kali\u00fd duzlaryna, natri\u00fd sulfatyna (mirabilite), magni\u00fd duzlaryna, ozokrite, \u00fdoda, broma ba\u00fd. Onu\u0148 \u00e7\u00e4ginde mineral duzlary\u0148 \u00e4hli g\u00f6rn\u00fc\u015fleri di\u00fden \u00fdaly du\u015f gel\u00fd\u00e4r. Garabogazk\u00f6lde natri\u00fd sulfatyny\u0148, bi\u015fofiti\u0148, epsomiti\u0148 \u00e4girt uly mukdary bar. \u015eonu\u0148 \u00fdaly-da bu \u00fderde magni\u00fd, stronsi\u00fd, rubidi\u00fd, bor, brom we ba\u015fga se\u00fdrek du\u015f gel\u00fd\u00e4n elementler hem du\u015f gel\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>T\u00fcrkmenistan nahar duzuna \u00f6r\u00e4n ba\u00fd. I\u0148 uly duz k\u00e4nleri Hazar bo\u00fdundaky Guwluk\u00f6l, Jebel stansi\u00fdasyny\u0148 gola\u00fdyndaky Babahoja, G\u00fcnorta-G\u00fcndogar T\u00fcrkmenistanda Soltan Sanjar hem-de Magdanly k\u00e4nleridir. Ba\u015fga \u00fderlerde hem nahar duzuny\u0148 k\u00f6p mukdary bar.<\/p>\n<p>\u00dderasty we mineral suwlar hem T\u00fcrkmenistanda gazylyp \u00f6wrenmeklik, \u015f\u00e4herleri we obalary arassa agyz suwy bilen \u00fcpj\u00fcn etmeklik meselesi \u00fdurt \u00fc\u00e7in wajyp meseleleri\u0148 biri bol\u00fdar. \u00dderasty s\u00fc\u00fdji suwlar, esasan, K\u00f6petdag, Uly Balkan, K\u00f6\u00fdtendag sebitlerinde emele gelip, olar \u00f6z\u00fcnden suwy gowy ge\u00e7ir\u00fd\u00e4n, \u00fdurany\u0148 we meli\u0148 kem-kesle\u00fdin ja\u00fdryk \u00fdatan jynslarynda saklan\u00fdar. Ol suwlar A\u015fgabady\u0148, onu\u0148 t\u00f6wereklerini\u0148 we ba\u015fga onlar\u00e7a ownuk-iri \u015f\u00e4herleri\u0148, \u015f\u00e4her\u00e7eleri\u0148 senagat, jemagat, oba hojalyk suw \u00fcpj\u00fcn\u00e7iligine bolan hajatlaryny kanagatlandyrmaga uly go\u015fant bolup hyzmat ed\u00fd\u00e4r. Der\u00fdalary\u0148 \u00fdakalarynda we Garagum der\u00fdany\u0148 zolagynda s\u00fczg\u00fcji\u0148 esasynda emele gelen \u00fderasty s\u00fc\u00fdji suwlar hem suw \u00fcpj\u00fcn\u00e7iliginde pe\u00fddalan\u00fdar. Duzly suwlary\u0148 \u00fcst\u00fcnde \u201c\u00fd\u00fcz\u00fd\u00e4n\u201d linzalar g\u00f6rn\u00fc\u015finde bolan s\u00fc\u00fdji we \u00e7ala \u015forla\u015fan \u00fderasty suwlary Garagum \u00e7\u00f6ll\u00fcginde hem bar. \u015ee\u00fdle linzalary\u0148 birinde, \u00fdagny \u00ddasga linzasynda ge\u00e7en asyrda G\u00fcnbatar T\u00fcrkmenistany\u0148 birentek \u015f\u00e4herlerini\u0148 senagatyny suw bilen \u00fcpj\u00fcn ed\u00fd\u00e4n suw \u00fdygna\u00fdjy desga guruldy. Bu \u00fderde s\u00fc\u00fdji suwy-da, \u015for suwy-da bir wagtda \u00e7ykarmak \u00fc\u00e7in go\u015falandyrylan guduklardan pe\u00fddalanyldy. Munu\u0148 \u00f6zi s\u00fc\u00fdji we onu\u0148 a\u015fagyndaky \u015for suwu\u0148 gaty\u015fyp \u00e7ykmagyna m\u00fcmkin\u00e7ilik berme\u00fd\u00e4r we \u015fol linzany uzak wagtlap pe\u00fddalanmaga esas d\u00f6retdi. T\u00fcrkmenistanda termal suwlar hem k\u00e4n. Olara kesel bejeri\u015f \u00e4hmi\u00fdeti bolan, senagatda olardaky komponentleri sa\u00fdlap alyp boljak, \u015fe\u00fdle hem energetika maksatlary \u00fc\u00e7in ulanyp boljak termal suwlar gir\u00fd\u00e4r. Alyn\u00fdan gymmatly zatlary\u0148 biridir, seb\u00e4bi suw ba\u00fdlyklary bizi\u0148 \u00fdurdumyzy\u0148 hi\u00e7 bir zat bilen de\u0148\u00e4p bolma\u00fdan ba\u00fdlygydyr. Yssy we gurak klimat, ygaly\u0148 az \u00fdagmagy, \u00e7\u00e4gini\u0148 geologik we tektonik gurlu\u015fyny\u0148 \u00e7yl\u015fyrymlylygy \u00fderasty suwlary\u0148 emele geli\u015f, \u00fdaty\u015f we aky\u015f \u015fertlerini kesgitle\u00fd\u00e4r hem-de has mineralla\u015fan \u00fderasty suwlary\u0148 toplanmagyna esas bol\u00fdar. \u015eonu\u0148 \u00fc\u00e7in \u00fderli suw ba\u00fdlyklaryny \u00f6wrenmeklik, \u015f\u00e4herleri we obalary arassa agyz suwy bilen \u00fcpj\u00fcn etmeklik meselesi \u00fdurt \u00fc\u00e7in wajyp meseleleri\u0148 biri bol\u00fdar.<\/p>\n<p>T\u00fcrkmenistany\u0148 mineral suwlaryny \u00f6wrenmek we amaly ta\u00fddan ulanmak h\u00e4zirki d\u00f6w\u00fcrde gi\u0148 gerime e\u00fde bol\u00fdar. Amaly ta\u00fddan bejeri\u015f maksatlary \u00fc\u00e7in T\u00fcrkmenistany\u0148 artezian basse\u00fdnnlerinde, \u015fe\u00fdle hem K\u00f6petdagy\u0148 \u00fdygyrtly \u00fderlerinde, Uly Balkanda we K\u00f6\u00fdtendagda gi\u0148 \u00fda\u00fdran sulfatly, k\u00fck\u00fcrtwodorodly suwlar pe\u00fddalanyl\u00fdar. Sulfadly suwlary\u0148 i\u0148 gi\u0148 \u00fda\u00fdranlary hlorid natrili, gidrokarbonat-sulfat-hlornatrili suwlardyr. \u00c7u\u0148 gorizontlardaky \u00fderasty suwlary\u0148 d\u00fcz\u00fcminde senagat maksatlary \u00fc\u00e7in ulanyl\u00fdan ergin haldaky elementler bar.<\/p>\n<p>T\u00fcrkmenistanda, esasan, onu\u0148 \u00fdygyrtly \u00fderlerinde \u00fdod-bromly, demirli, magnili we ba\u015fga go\u015fundyly suwlar k\u00e4n. Hazar we Bo\u00fdadag k\u00e4nlerinden \u00e7yk\u00fdan mineral suwlary\u0148 esasynda \u00fdod-brom zawodlary i\u015fle\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><b><i>T\u00fcrkmen d\u00f6wlet binag\u00e4rlik-gurlu\u015fyk institutyny\u00f1 talyby Agamyradow Nazar<\/i><\/b><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00fcrkmenistany\u0148 i\u0148 esasy \u00fderasty ba\u00fdlygy nebit we gaz bol\u00fdar. Bilermenleri\u0148 a\u00fdtmaklaryna g\u00f6r\u00e4, \u00fdurdu\u0148 \u00e7\u00e4gini\u0148 d\u00f6rtden \u00fc\u00e7 b\u00f6legini\u0148 nebit we gaz babatdaky geljegi uludyr. H\u00e4zirki g\u00fcne \u00e7enli \u00fdurdumyzda nebit we gaz babatda geljegi uly d\u00fcz\u00fcmleri\u0148 m\u00fc\u0148den gowragy \u00fd\u00fcze \u00e7ykaryldy, \u00fdataklary\u0148 150-den gowragy a\u00e7yldy, olary\u0148 di\u0148e 50-sinde i\u015flenil\u00fd\u00e4r. Uglewodorodlary\u0148 ba\u015flangy\u00e7 umumy gorlary 15 milliard tonnadan gowrak \u015fertli [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":20857,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20790"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=20790"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20790\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22533,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20790\/revisions\/22533"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/20857"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=20790"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=20790"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=20790"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}