{"id":21250,"date":"2024-02-12T19:02:47","date_gmt":"2024-02-12T14:02:47","guid":{"rendered":"https:\/\/newashgabat.com\/?p=21250"},"modified":"2024-02-16T11:03:10","modified_gmt":"2024-02-16T06:03:10","slug":"mars-planetasy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=21250","title":{"rendered":"Mars planetasy"},"content":{"rendered":"<p>Mars, Myrryh (simwoly: \u2642) G\u00fcn ulgamynda G\u00fcnden uzaklygy bo\u00fdun\u00e7a d\u00f6rd\u00fcnji planeta. G\u00fcn\u00fc\u0148 t\u00f6wereginde ondan orta\u00e7a 228 mln. km uzaklykda elliptik orbita bo\u00fdun\u00e7a hereket ed\u00fd\u00e4r. Bu uzaklyk perigelide 206 mln. km, afelide 249 mln. km \u00e7\u00e4ginde \u00fc\u00fdtg\u00e4p dur\u00fdar. Marsy\u0148 orbitasyny\u0148 ekliptikany\u0148 tekizligine \u00fdapgytlygy 1.8\u00b0. Onu\u0148 orbitadaky orta\u00e7a tizligi 24,2 km\/sek bolup, G\u00fcn\u00fc\u0148 da\u015fynda 687 gije-g\u00fcndizde bir a\u00fdlaw ed\u00fd\u00e4r. Marsy\u0148, \u00dderi\u0148 we G\u00fcn\u00fc\u0148 asman gi\u0148i\u015fliginde biri-birini\u0148 gar\u015fysynda \u00fderle\u015fmegi orta\u00e7a her 780 gije-g\u00fcndizden ga\u00fdtalanyp, \u015fonda Mars bilen \u00dderi\u0148 arasyndaky aralyk 56 mln. km-den 102 mln. km-e \u00e7enli \u00fc\u00fdtg\u00e4p dur\u00fdar. Bu uzaklyk 56 mln. km bolanda Mars bilen G\u00fcn \u00ddere g\u00f6r\u00e4 biri-birini\u0148 gar\u015fysynda bolup, o\u0148a be\u00fdik gar\u015fy durma di\u00fdil\u00fd\u00e4r (her 15-17 \u00fdyldan ga\u00fdtalan\u00fdar).<\/p>\n<p>Mars \u00f6z adyny Gadymy Rimlileri\u0148 uru\u015f huda\u00fdyndan al\u00fdar. Munu\u0148 seb\u00e4bi, Marsy\u0148 gan re\u0148kine me\u0148ze\u015f re\u0148kini\u0148 bardygyndandyr. Bu re\u0148k pos re\u0148kidir. Marsda ozallar suw we howa bolupdyr. Bu bolsa, Marsy\u0148 \u00fd\u00fcz\u00fcnd\u00e4ki demri\u0148 poslamagyna getiripdir.<\/p>\n<p>Marsy\u0148 \u00e7yzykly (orta\u00e7a) diametri 6800 km, \u00fdagny \u00dderi\u0148 \u00fdarym diametrinden ulurakdyr (0.53). Onu\u0148 pol\u00fdar diametri ekwatordakysyndan 1:190 gola\u00fd ki\u00e7i, g\u00f6wr\u00fcmi \u00dderi\u0148 g\u00f6wr\u00fcmini\u0148 0.15 b\u00f6legine barabardyr. Massasy 6,423\u00d71023 kg (\u00dderi\u0148 massasyny\u0148 0.107 b\u00f6legi), orta\u00e7a dykyzlygy 3,97 g\/sm3. Planetany\u0148 \u00fcst\u00fcnde agyrlyk g\u00fc\u00fdj\u00fcni\u0148 tizlenmesi 3,72 m\/sek2, ikinji kosmos tizligi bolsa 5,0 km\/sek-dyr. Marsy\u0148 \u00f6z okuny\u0148 t\u00f6wereginde a\u00fdlanma periody 24 sagat 37 minut 22.7 sekunt (\u00dderd\u00e4ki wagt birliklerinde). Marsy\u0148 ekwatoryny\u0148 tekizligi \u00f6z orbitasyna 25.2\u00b0 bur\u00e7 bilen \u00fdapgytlan\u00fdar, bu bolsa Marsda hem pasyllary\u0148 \u00e7aly\u015fmagyna seb\u00e4p bol\u00fdar, \u00fd\u00f6ne Marsy\u0148 pasyllary \u00dderi\u0148k\u00e4 garanda 1.9 esse dowamlydyr.<\/p>\n<p>Mars planetasy gadym zamanlardan b\u00e4ri alymlary\u0148 \u00fc\u0148s\u00fcni \u00f6z\u00fcne \u00e7ek\u00fd\u00e4r. E\u00fd\u00fd\u00e4m XIX asyry\u0148 ba\u015flarynda onu\u0148 hereket kanunlary a\u00e7ylypdyr (T. Brage we I. Kepler).<\/p>\n<p>Marsy\u0148 \u00fcst\u00fcnde birn\u00e4\u00e7e \u00fdagty we tutuk menekleri sa\u00fdgarmak bol\u00fdar. Olary\u0148 birinjisini gury \u00fder, ikinjisini de\u0148izler di\u00fdip atlandyrmak \u015fertle\u015filendir. Planetany\u0148 pol\u00fduslaryndaky pasyl bo\u00fdun\u00e7a \u00fc\u00fdtg\u00e4p dur\u00fdan, demirgazyk we g\u00fcnorta pol\u00fdar telpegi di\u00fdil\u00fd\u00e4n ak menekler has o\u0148at g\u00f6r\u00fcn\u00fd\u00e4r. Marsy\u0148 \u00fcst\u00fcnde k\u00f6p sanly halkala\u00fdyn daglary\u0148 we diametri 10\u201315 km bolan kraterleri\u0148 (diametri \u00fd\u00fczler\u00e7e km-e \u00fdet\u00fd\u00e4nleri-de bar) bardygy anyklandy. \u00c4girt uly Koprat j\u00fclgesini\u0148 \u00e7u\u0148lugy 5 km-den gowrak, uzynlygy 500 km we ini 120 km-e \u00fdakyn.<\/p>\n<p>Mars geologik aktiw planetadyr. Spektral g\u00f6zeg\u00e7ilikleri\u0148 netijesine g\u00f6r\u00e4, Marsy\u0148 atmosferasyny\u0148 d\u00fcz\u00fcmine k\u00f6m\u00fcrtur\u015fy gazy (CO2) 50-100%-e \u00e7enli, ujypsyz suw bugy we uglerod oksidi (CO) gir\u00fd\u00e4r. Pol\u00fdar telpegi-de k\u00f6m\u00fcrtur\u015fy gazy\u0148 \u201cgury buzundan\u201d we az-kem adaty (suw) buzdan ybaratdyr. Marsda kislorody\u0148 bolmazlygy, onda a\u0148ly \u00fda\u015fa\u00fd\u015fy\u0148 \u00fdokdugyna g\u00fcw\u00e4 ge\u00e7\u00fd\u00e4r, emma pes formadaky \u00fda\u015fa\u00fd\u015fy\u0148 a\u00fdratyn-da anaerob formasyndakyny\u0148 bolmagy m\u00fcmkin. Marsy\u0148 temperaturasy \u00f6z gije-g\u00fcndizini\u0148 dowamynda 50 K\u2014300 K (-223-den +27 \u00b0C) aralykda \u00fc\u00fdtg\u00e4p dur\u00fdar. Marsy\u0148 Fobos we De\u00fdmos di\u00fdlip atlandyryl\u00fdan iki sany tebigy hemralary bar.<\/p>\n<p>1974-nji \u00fdylda \u201cMars\u201d seri\u00fdaly sowet APS-leri bilen Marsy barlamak dowam etdirildi. Barlaglar netijesinde suwu\u0148 bardygy, atmosferasynda az mukdarda ozony\u0148 bardygy, ionosferany\u0148 bardygy anyklanyldy. Marsy\u0148 60 sany suraty alyndy. Ol suratlarda kraterler, suw erozi\u00fdasyny\u0148 alamatlary we ba\u015fgalar g\u00f6r\u00fcn\u00fd\u00e4r. Radioastronomik barlaglar hem ge\u00e7irildi.<\/p>\n<p>2005-nji \u00fdylda Marsy\u0148 pol\u00fduslarynda k\u00f6p mukdarda suwu\u0148 bardygy anyklandy. H\u00e4zirki wagtda suwu\u0148 nusgalary alnyp, barlaglar ge\u00e7iril\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>DURSUNJEMAL Durdy\u00fdewa,<\/em><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>D\u00f6wletm\u00e4mmet Azady adyndaky T\u00fcrkmen Milli d\u00fcn\u00fd\u00e4 dilleri institutyny\u00f1 talyby<\/em><\/strong><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mars, Myrryh (simwoly: \u2642) G\u00fcn ulgamynda G\u00fcnden uzaklygy bo\u00fdun\u00e7a d\u00f6rd\u00fcnji planeta. G\u00fcn\u00fc\u0148 t\u00f6wereginde ondan orta\u00e7a 228 mln. km uzaklykda elliptik orbita bo\u00fdun\u00e7a hereket ed\u00fd\u00e4r. Bu uzaklyk perigelide 206 mln. km, afelide 249 mln. km \u00e7\u00e4ginde \u00fc\u00fdtg\u00e4p dur\u00fdar. Marsy\u0148 orbitasyny\u0148 ekliptikany\u0148 tekizligine \u00fdapgytlygy 1.8\u00b0. Onu\u0148 orbitadaky orta\u00e7a tizligi 24,2 km\/sek bolup, G\u00fcn\u00fc\u0148 da\u015fynda 687 gije-g\u00fcndizde bir [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":21251,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21250"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=21250"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21250\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21252,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21250\/revisions\/21252"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/21251"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=21250"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=21250"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=21250"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}