{"id":21478,"date":"2025-09-19T12:30:42","date_gmt":"2025-09-19T07:30:42","guid":{"rendered":"https:\/\/newashgabat.com\/?p=21478"},"modified":"2025-09-22T15:07:17","modified_gmt":"2025-09-22T10:07:17","slug":"internet-torunyn-taryhy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=21478","title":{"rendered":"Internet toruny\u0148 taryhy"},"content":{"rendered":"<p>1957-nji \u00fdylda SSSR tarapyndan ilkinji \u00dderi\u0148 emeli sputnigi g\u00f6\u00fdberildi. Bu bolsa AB\u015e-ny\u0148 Goranmak ministri tarapyndan \u015fe\u00fdle netij\u00e4 gelindi, \u00fdagny uru\u015f bola\u00fdan \u00fdagda\u00fdynda Amerika informasi\u00fdany ibermegi\u0148 ygtybarly ulgamyny\u0148 gereklidigine. AB\u015e-ny\u0148 \u00f6\u0148de baryjy der\u0148ew taslamalaryny\u0148 agenstwasy (ARPA \u2013 Advanced Research Projects Agency) munu\u0148 \u00fc\u00e7in komp\u00fduter toruny i\u015fl\u00e4p ta\u00fd\u00fdarlamaklygy h\u00f6d\u00fcrledi. Bu tory i\u015fl\u00e4p ta\u00fd\u00fdarlamaklyk: Los- An\u017eelesd\u00e4ki Kaliforni\u00fda uniwersitetine, Stenfordy\u0148 der\u0148ew merkezine, \u00dduta \u015ftatyny\u0148 uniwersitetine we Santa &#8211; Barbaradaky Kaliforni\u00fda \u015ftatyny\u0148 uniwersitetine tab\u015fyrylypdy. Komp\u00fduter toruna<\/p>\n<p>ARPANET at berildi (i\u0148lis. Advanced Research Projects Agency Network). 1969-njy \u00fdylda tor \u00fdokarda agzalan ylmy edaralary\u0148 d\u00f6rd\u00fcsini birle\u015fdir\u00fd\u00e4rdi. \u00c4hli \u00e7ykdajylary AB\u015e-ny\u0148 goranmak ministri t\u00f6le\u00fd\u00e4rdi. So\u0148ra ARPANET tory tiz depginlerde \u00f6s\u00fcp we gi\u0148\u00e4p ba\u015flady, ony ylmy \u00e4hli pudaklaryny degi\u015fli bolan alymlar ulanyp ba\u015fladylar.<\/p>\n<p>ARPANET-i\u0148 ilkinji serweri Los &#8211; An\u017eelesd\u00e4ki Kaliforni\u00fda uniwersitetinde 1969-njy \u00fdyly\u0148 1 Ruhnama a\u00fdynda gurnaldy. \u00abHoneywell 516\u00bb komp\u00fduterini\u0148 12KB operatiw hu\u015fy bardy.<\/p>\n<p>1971-nji \u00fdylda tor arkaly elektron po\u00e7tany ugradar \u00fdaly ilkinji programma i\u015fl\u00e4p ta\u00fd\u00fdarlanypdy.<\/p>\n<p>1972-nji \u00fdylda ARPANET 23 sany komp\u00fduter birle\u015fdir\u00fd\u00e4di.<\/p>\n<p>1973-nji \u00fdylda tranatlantiki telefon kabeli arkaly ilkinji da\u015fary \u00fdurt edaralary \u00e7atylypdy: Anglai\u00fddan we Norwegi\u00fdadan. Tor halkara boldy.<\/p>\n<p>1970-nji \u00fdylda tor esasan hem elektron po\u00e7tany ugratmak \u00fc\u00e7in ulanyl\u00fdardy, \u015fol d\u00f6w\u00fcrde hem ilkinji po\u00e7ta hatlaryny\u0148 sanawy, t\u00e4zelikler toparlary we bildiri\u015fler tagtalary d\u00f6r\u00e4pdi. 1970-nji \u00fdylda maglumatlary ibermegi\u0148 protokollary gi\u0148den \u00f6s\u00fcp ba\u015fladylar. 1983-nji \u00fdylda ARPANET tory NCP (NetWare Core Protocol) protokolundan TCP\/IP protokoluna ge\u00e7ipdi. Bu protokol henize \u00e7enli ulanyl\u00fdar. 1983-nji \u00fdylda ARPANET toruny \u201cInternet\u201d di\u00fdip atlandyrdylar.<\/p>\n<p>1984-nji \u00fdylda domen atlaryny\u0148 ulgamy i\u015fl\u00e4p ta\u00fd\u00fdarlanyldy (\u0430\u043d\u0433\u043b. Domain Name System, DNS).<\/p>\n<p>1984-nji \u00fdylda ARPANET-i\u0148 gar\u015fyda\u015fy d\u00f6redi \u2013 Amerikany\u0148 milli fondy (NSF) gi\u0148i\u015fle\u00fdin uniwersitetler aralygyndaky toruny d\u00f6reti &#8211; NSFNet (\u0430\u043d\u0433\u043b. National Science Foundation Network). Ol has ki\u00e7i torlardan d\u00fcz\u00fclendi we onu\u0148 ge\u00e7irijilik ukyby has \u00fdokarydy ARPANET-e garany\u0148da. Bu tora \u00fdyly\u0148 dowamynda 10 m\u00fc\u0148 sany komp\u00fduter \u00e7atylypdy. Internet ady \u00fduwa\u015f-\u00fduwa\u015fdan NSFNet \u2013e ge\u00e7ip ba\u015flady.<\/p>\n<p>1988-nji \u00fdylda Internet Relay Chat (IRC) protokoly d\u00f6redildi. Onu\u0148 k\u00f6megi bilen Internet arkaly hakyky wagtda g\u00fcrle\u015fmek m\u00fcmkin boldy.<\/p>\n<p>1989-njy \u00fdylda \u00ddader der\u0148ewleri bo\u00fdun\u00e7a \u00ddewropany\u0148 maslahatynda (\u0444\u0440. Conseil Europ\u00e9en pour la Recherche Nucl\u00e9aire, CERN) \u201cB\u00fct\u00fcn d\u00fcn\u00fd\u00e4 kerebi\u201d konsepsi\u00fdasy d\u00f6redi. Ony me\u015fhur britan alymy Tim-Berners-Li h\u00f6d\u00fcrl\u00e4pdi, ol hem iki \u00fdyly\u0148 dowamynda HTTP protokoluny, HTML dilini we URL identifikatory i\u015fl\u00e4p ta\u00fd\u00fdarlady.<\/p>\n<p>1990-njy \u00fdylda ARPANET NSFNet-den doly utulyp doly ulany\u015fdan \u00fditdi. \u015eol \u00fdyl hem Internete ilkinji gezek telefon lini\u00fdasy arkaly \u00e7atyly\u015f boldy (i\u0148lis. Dialup access).<\/p>\n<p>1991-nji \u00fdylda B\u00fctin d\u00fcn\u00fd\u00e4 kerebi Internetde hemmelere el \u00fdeterli boldy. 1993-nji \u00fdylda me\u015fhur NCSA Mosaic brauzeri d\u00f6redi. B\u00fctin d\u00fcn\u00fd\u00e4 kerebi me\u015fhur bolup ba\u015flady.<\/p>\n<p>1995-nji \u00fdylda NSFNet \u00f6\u0148ki der\u0148ew i\u015fine ga\u00fddyp geldi, Interneti\u0148 trafigini\u0148 mar\u015frutizasi\u00fdasyna bolsa NSFNet-i\u0148 superkomp\u00fduterleri d\u00e4lde, e\u00fdsem tor prowa\u00fdderleri g\u00f6zeg\u00e7ilik edip ba\u015fladylar.<\/p>\n<p>1995-nji \u00fdylda B\u00fctin d\u00fcn\u00fd\u00e4 kerebi internete i\u0148 esasy maglumat beriji boldy, trafigi bo\u00fdun\u00e7a FTP-ni\u0148 fa\u00fdyllaryndan hem ozdy. B\u00fctin d\u00fcn\u00fd\u00e4 kerebini\u0148 Konsorsiumy d\u00f6redi (W3C)<\/p>\n<p>1996-njy \u00fdyldan b\u00e4ri B\u00fctin d\u00fcn\u00fd\u00e4 kerebi \u00f6zi bilen \u201cInternet\u201d d\u00fc\u015f\u00fcnjesini doly \u00e7aly\u015f\u00fdar.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>Baba\u00fdewa \u015eeker,<\/strong><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>Lebap wela\u00fdatyny\u0148 Sa\u00fdat etrabyny\u0148 21-nji orta mekdebini\u00f1 taryh mugallymy.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1957-nji \u00fdylda SSSR tarapyndan ilkinji \u00dderi\u0148 emeli sputnigi g\u00f6\u00fdberildi. Bu bolsa AB\u015e-ny\u0148 Goranmak ministri tarapyndan \u015fe\u00fdle netij\u00e4 gelindi, \u00fdagny uru\u015f bola\u00fdan \u00fdagda\u00fdynda Amerika informasi\u00fdany ibermegi\u0148 ygtybarly ulgamyny\u0148 gereklidigine. AB\u015e-ny\u0148 \u00f6\u0148de baryjy der\u0148ew taslamalaryny\u0148 agenstwasy (ARPA \u2013 Advanced Research Projects Agency) munu\u0148 \u00fc\u00e7in komp\u00fduter toruny i\u015fl\u00e4p ta\u00fd\u00fdarlamaklygy h\u00f6d\u00fcrledi. Bu tory i\u015fl\u00e4p ta\u00fd\u00fdarlamaklyk: Los- An\u017eelesd\u00e4ki Kaliforni\u00fda uniwersitetine, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":23261,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21478"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=21478"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21478\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25261,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21478\/revisions\/25261"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/23261"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=21478"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=21478"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=21478"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}