{"id":22748,"date":"2025-10-27T20:38:40","date_gmt":"2025-10-27T15:38:40","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=22748"},"modified":"2025-10-27T20:39:08","modified_gmt":"2025-10-27T15:39:08","slug":"ylym-dunyasi-we-abu-reyhan-al-biruninin-bitiren-isleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=22748","title":{"rendered":"Ylym d\u00fcn\u00fd\u00e4si we Abu Re\u00fdhan Al-Birunini\u0148 bitiren i\u015fleri"},"content":{"rendered":"<p>Abu Re\u00fdhan Al-Biruni 150-den gowrak ylmy i\u015fleri miras galdyran, k\u00f6p tarapla\u00fdyn zehine e\u00fde, ensiklopedik, orta asyrlary\u0148 tanymal alymydyr. Abu Re\u00fdhan Muhammet ibn Ahmet Biruni 973-nji \u00fdylda Horezmi\u0148 merkezi K\u00e4t \u015e\u00e4herinde eneden dogul\u00fdar. Ol Owganystany\u0148n Gazna \u015e\u00e4herinde 1048-nji \u00fdylda aradan \u00e7ykypdyr. Ol d\u00f6w\u00fcrde\u015flerinui\u0148 arasynda bilimlerini\u0148 gi\u0148ligi we \u00e7u\u0148lugy \u00fc\u00e7in \u201cDe\u0148iz\u201d lakamyny g\u00f6teripdir. Abu Re\u00fdhan Al_Beruni \u00fda\u015flykdan \u00fdetim gal\u00fdar. Biruni \u00f6z d\u00f6wr\u00fcni\u0148 me\u015fhur h\u00f6k\u00fcmdarlaryny\u0148 k\u00f6\u015fg\u00fcnde bolup, ylym bilen me\u015fgullanypdyr. Ol 1017-nji \u00fdyldan ba\u015flap, t\u00e4 \u00f6mr\u00fcni\u0148 ahyryna \u00e7enli Gaznada bolup, \u00f6z ylmy i\u015flerini Gaznaly h\u00f6k\u00fcmdarlaryny\u0148 howandarlygynda dowam edipdir. Biruna howandarlyk etmek bagtyna e\u00fde bolan h\u00f6k\u00fcmdarlary\u0148 biri hem Gaznaly Soltany Mahmyt Gaznaly bolupdyr. [2]<\/p>\n<p>Mahmyt Gaznaly alymlary\u0148, akyldarlary\u0148 pikirlerini di\u0148lemegi halapdyr, hat-da k\u00e4bir \u00fdagda\u00fdlarda olar bilen jedele-de giripdir. G\u00fcndogary\u0148 birinji danasy h\u00f6km\u00fcnde ylym d\u00fcn\u00fd\u00e4sinde abra\u00fdy barha art\u00fdan Biruna Soltan Mahmyt a\u00fdratyn hormat go\u00fdupdyr. P.G. Bulgakowy\u0148, I. Timofe\u00fdewi\u0148, XIII asyr taryh\u00e7ysy \u00ddakut Al-Hamawyny\u0148 maglumatlaryna g\u00f6r\u00e4, Soltan alym bilen maslahatla\u015fmaga , ony \u00f6z\u00fcni\u0148 ge\u00e7ir\u00fd\u00e4n mejlislerine \u00e7agyrmaga, da\u015fary \u00fdurtlardan s\u00f6wdag\u00e4rler, il\u00e7iler gelende, onu\u0148 pikirini di\u0148lemg\u00e4 uly isleg bildiripdir. [2]<\/p>\n<p>Horezm wela\u00fdatynty\u0148 medeni\u00fdeti\u0148 we ylmy\u0148 merkezi bolan \u00dcrgen\u00e7de \u00f6z bilimini k\u00f6p tarapla\u00fdyn \u00f6sd\u00fcren Biruny 22 \u00fda\u015fynda ilkinji bolup globusy \u00fdasamagy ba\u015farypdyr. Ol birn\u00e4\u00e7e dilleri \u00f6wrenip, \u015fol dillerde okap we g\u00fcrl\u00e4p bilipdir. Horezmi\u0148 ba\u00fd kitaphanalarynda grek we arap dillerinde \u00fdazylan ylmy eserleri oka\u00fdar. Grek, pars, arap dillerini suwara bil\u00fd\u00e4n Biruni 27 \u00fda\u015fynda \u201cGe\u00e7en nesilleri\u0148 \u00fdadyg\u00e4rlikleri\u201d atly i\u015fini \u00fdazyp gutar\u00fdar. Bu kitabynda ol astronomi\u00fda, matematika ylymlaryny\u0148 \u00f6r\u00e4n m\u00f6h\u00fcm meselelerini be\u00fdan ed\u00fd\u00e4r. Biruni \u00f6z\u00fcni \u00fditi zehini hem z\u00e4hmets\u00f6\u00fderligi bilen \u00dcrgen\u00e7 akademi\u00fdasyny\u0148 alymlaryny\u0148 arasynda belent abra\u00fda e\u00fde bolupdyr. Biruni 1031-nji \u00fdylda \u201cHindileri\u0148 Taryhy\u201d, \u201cHindistany\u0148 G\u00f6rn\u00fc\u015fi\u201d atly kitaplary \u00fdaz\u00fdar. Bu kitaplar geografiki we taryhy eserler bolup, h\u00e4zirki wagtda hem \u00f6z g\u00fc\u00fdj\u00fcni sakla\u00fdar. Matematikany\u0148 \u00f6s\u00fc\u015finde hem Biruni g\u00f6rn\u00fckliorun e\u00fdele\u00fd\u00e4r. Biruni ilnji bolup \u00fder \u015faryny\u0148 radiusyny hasaplap \u00e7yk\u00fdar. Ol Hindistanda be\u00fdikligi 652 gara de\u0148 bolan dagy\u0148 \u00fcst\u00fcne \u00e7ykyp, g\u00f6zeg\u00e7ilik i\u015flerini ge\u00e7iripdir. Ol mundan ba\u015fga-da Gaznaly k\u00f6\u015fg\u00fcnde i\u015fl\u00e4n wagty, \u00fdagny 1017-1048-nji \u00fdyllarda Abu Re\u00fdhan Biruni d\u00fcn\u00fd\u00e4 ylmyna go\u015fant go\u015fan me\u015fhur eserlerini\u0148 k\u00f6p sanlysyny \u00fdazypdyr. Olara mysal h\u00f6km\u00fcnde onu\u0148 Gaznaly h\u00f6k\u00fcmdaryny\u0148 howandarlygynda \u00fdazan ylmy i\u015flerini\u0148 atlaryny bell\u00e4p ge\u00e7e\u00fdin. Abu Re\u00fdhan Al-Biruni \u00fderi\u0148 geologiki gatlakalaryny, daglary\u0148 d\u00f6remegini\u0148, \u00fder bilen de\u0148izleri\u0148 \u00fderlerini\u0148 \u00fc\u00fdtgemegini be\u00fdan ed\u00fd\u00e4n \u201cGeodezi\u00fda\u201d atly kitabyny 1018-1025-nji \u00fdyllar aralygynda \u00fdazyp tamamla\u00fdar. Bu kitap \u00f6z i\u00e7ine matematika, fizika, astranomi\u00fda, geografi\u00fda baradaky k\u00f6p maglumatlary umumy jemle\u00fdan aja\u00fdyp i\u015f bolup onda k\u00f6p sanly ylmy maglumatlary \u00f6z\u00fcnde jemle\u00fd\u00e4r. Undan ba\u015fga-da 1025-1027-nji \u00fdyllarda \u00fdazylan, matematika ylmyna d\u00fcrli pudaklaryny \u00f6z i\u00e7ine al\u00fdan \u201cHordalar\u201d kitaby , \u201cFerganyny\u0148 elementlerine d\u00fczedi\u015fler\u201d atly astranomiki hasaplama degi\u015fli kitaby, \u00fderi\u0148 sferasyna, \u015fe\u00fdle-de astranomi\u00fda bagy\u015flap \u201cJa\u00fdlary\u0148 merkezini kesgitlemekde azimutlary\u0148 tegeleklerini pe\u00fddalanmak hakyndaky\u201d atly kitaby gollanma esasynda ulanylan eserleri\u0148 k\u00e4biridir.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>GURBANMYRADOWA GUN\u00c7A<\/em><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 mugallymy<\/em><\/strong><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Abu Re\u00fdhan Al-Biruni 150-den gowrak ylmy i\u015fleri miras galdyran, k\u00f6p tarapla\u00fdyn zehine e\u00fde, ensiklopedik, orta asyrlary\u0148 tanymal alymydyr. Abu Re\u00fdhan Muhammet ibn Ahmet Biruni 973-nji \u00fdylda Horezmi\u0148 merkezi K\u00e4t \u015e\u00e4herinde eneden dogul\u00fdar. Ol Owganystany\u0148n Gazna \u015e\u00e4herinde 1048-nji \u00fdylda aradan \u00e7ykypdyr. Ol d\u00f6w\u00fcrde\u015flerinui\u0148 arasynda bilimlerini\u0148 gi\u0148ligi we \u00e7u\u0148lugy \u00fc\u00e7in \u201cDe\u0148iz\u201d lakamyny g\u00f6teripdir. Abu Re\u00fdhan Al_Beruni \u00fda\u015flykdan [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[16,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22748"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=22748"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22748\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":26001,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22748\/revisions\/26001"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=22748"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=22748"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=22748"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}