{"id":22840,"date":"2024-10-13T20:06:54","date_gmt":"2024-10-13T15:06:54","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=22840"},"modified":"2024-10-13T20:06:54","modified_gmt":"2024-10-13T15:06:54","slug":"vii-ix-asyrlarda-turkmenistanda-medeniyet","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=22840","title":{"rendered":"VII-IX asyrlarda T\u00fcrkmenistanda medeni\u00fdet"},"content":{"rendered":"<p>Araplary\u0148 gelmegi bilen Merkezi Azi\u00fdada ylmy\u0148 we medeni\u00fdeti\u0148 \u00f6smegine gi\u0148 m\u00fcmkin\u00e7ilikler d\u00f6r\u00e4pdir. Ekaran\u00e7ylygy\u0148, suwary\u015f ulgamyny\u0148, senet\u00e7iligi\u0148, s\u00f6wdany\u0148 \u00f6smegi, be\u00fdleki \u00fdurtlar bilen s\u00f6wda, medeni we diplomatik gatna\u015fyklary\u0148 \u00f6smegine \u00fdol a\u00e7ypdyr. Bu \u00f6zara gatna\u015fyklar medeni\u00fdeti\u0148 \u00f6smegine amatly \u015fertleri d\u00f6redipdir. Bu \u00fdagda\u00fd takyk ylymlary\u0148 pe\u00fdda bolmagyna getiripdir. VIII asyrdan ba\u015flap T\u00fcrkmenistanda matematika, geometri\u00fda, astronomi\u00fda, lukman\u00e7ylyk ylymlary bo\u00fdun\u00e7a uly a\u00e7y\u015flar ba\u015flan\u00fdar. Matematika ylmyny\u0148 \u00fd\u00fcze \u00e7ykmagy g\u00f6n\u00fcden-g\u00f6ni Muhammet al-Horezmini\u0148 ady bilen baglany\u015fyklydyr. VIII asyry\u0148 ikinji \u00fdarymynda IX asyry\u0148 30-40-njy \u00fdyllarynda \u00fda\u015fan we i\u015fl\u00e4n bu be\u00fdik alymy\u0148 asly gadymy K\u00f6ne\u00fcrgen\u00e7den bolupdyr. Ol di\u0148e bir matematika ylmy bilen me\u015fgul bolman e\u00fdsem astronomi\u00fda, geometri\u00fda, geografi\u00fda we taryh ylymlary bilen hem me\u015fgullanypdyr. Ol astronomi\u00fdadan \u00fder togalagyny\u0148 radiusyny we onu\u0148 uzynlygyny kesgitle\u00fd\u00e4n i\u015f \u00fdazypdyr. Al Horezmi halyf Mamuny\u0148 \u00e7agyrmagy bilen Merwe g\u00f6\u00e7\u00fcp gel\u00fd\u00e4r we bu \u00fderde Mamuny\u0148 \u00fdanyndaky ylmy merkezde dokuz \u00fdyl i\u015fle\u00fd\u00e4r. Emma Bagdad halyfy Merwden ga\u00fddanda Horezmini hem \u00f6z \u00fdany bilen alyp gidipdir. \u015ee\u00fdlelikde ol Merwd\u00e4ki ylmy merkezi ta\u015flamaly bol\u00fdar. Halyf Mamun Horezmini Bagdad k\u00f6\u015fg\u00fcni\u0148 garamagynda i\u015fle\u00fd\u00e4n \u2015Pa\u00fdhas \u00f6\u00fdi di\u00fdil\u00fd\u00e4n ylmy merkezi\u0148 \u00fdolba\u015f\u00e7ysy edip belle\u00fd\u00e4r we \u015fol \u00fderde k\u00f6p \u00fdyllary\u0148 dowamynda i\u015fle\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>Horezmini\u0148 d\u00f6wr\u00fcnde astronomi\u00fda ylmyny \u00f6sd\u00fcrmekde hem uly \u00fcst\u00fcnlikler gazanyl\u00fdar. Bu ugurda uly \u00fcst\u00fcnliklere e\u00fde bolan g\u00f6rn\u00fckli alymlary\u0148 biri-de asly Merwli bolan Haba\u015fdyr (Ahmet ibn Abdullah al-Merwezidir). Haba\u015f hem Horezmi \u00fdaly Bagdatda halyf k\u00f6\u015fg\u00fcnde i\u015fl\u00e4pdir, Haba\u015f astronomi\u00fdany \u00f6sd\u00fcrm\u00e4ge \u00f6z go\u015fandyny go\u015fan be\u00fdik alymlary\u0148 biri bolupdyr. Ol 832-nji \u00fdylda astronomi\u00fda bo\u00fdun\u00e7a d\u00fcz\u00fclen tablisalary\u0148 \u00fc\u00e7\u00fcsini d\u00fcz\u00fd\u00e4r we astronomi\u00fda ylmyny\u0148 \u00f6smegine uly go\u015fant go\u015f\u00fdar. VIII-IX asyrlarda T\u00fcrkmenistany\u0148 \u00fderlerinde medeni\u00fdeti\u0148 \u00f6smegine di\u0148e bir h\u00e4kimleri\u0148 k\u00f6\u015fklerinde kitaphanalar, ylym \u00f6\u00fdleri a\u00e7ylman, e\u00fdsem \u00fderli h\u00e4kimleri\u0148, a\u00fdry-a\u00fdry adamlary\u0148 \u00f6\u00fdlerinde hem kitaphanalar a\u00e7ylyp, gol\u00fdazmalary\u0148 \u00fdygyndylary tome\u00fdilnamaypdyr. Olar \u2015ylym \u00f6\u00fdlerini hem a\u00e7ypdyrlar, olarda metjitler, mekdepdir medreseler a\u00e7ylyp, okuw\u00e7ylara talyp haklary t\u00f6lenipdir.<\/p>\n<p>Edebi\u00fdat. \u2015Gorkut ata eposy. Gorkut-ata t\u00fcrkmeni\u0148 pa\u00fdhasly kethudalaryny\u0148 biri, \u015fahyr we bag\u015fy bolupdyr. Onu\u0148 doglan \u00fderi, \u00f6n\u00fcp-\u00f6sen mekany Merwdir. Onu\u0148 kakasyna Gara hoja di\u00fder ekenler. Akyldary\u0148 \u00e7yn ady Gorkut bolup \u2015ata edebi lakamy bolupdyr. Gorkut ajap bir kitap \u00fdazyp, onu\u0148 adyna \u2015Gorkut ata go\u00fdupdyr. Kitap G\u00fcndogar edebi\u00fdatyna mahsus bolan halypany\u0148 \u015f\u00e4girdine, atany\u0148 ogluna \u00f6w\u00fct beri\u015fi \u00e4he\u0148de \u00fdazylypdyr. Ondaky \u00f6w\u00fct-nesigatlary\u0148 esasy temasy t\u00fcrkmeni\u0148 gadymy taryhy, medeni, ruhy durmu\u015fy baradadyr.<\/p>\n<p>\u201cErgenokon\u201d dessany. Ergenokon gadymy t\u00fcrkmen eposlaryny\u0148 biridir. Bu taryhy eposda g\u00f6kt\u00fcrkmenleri\u0148 \u00fdurt \u00fc\u00e7in, ar-namys \u00fc\u00e7in \u00e7ek\u00fd\u00e4n \u00fd\u00fcrek awylary g\u00f6rkezil\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>Orhan \u00ddenise\u00fd \u00fdazgylary. Gadymy\u00fdetde d\u00f6r\u00e4n Oguz-Orhon \u00fdada Orhon-\u00ddenise\u00fd \u00fdazuwy ba\u00fd ge\u00e7mi\u015fi bolan t\u00fcrkmen halkyny\u0148 taryhyny \u00f6wrenmekde bahasyna \u00fdetip bolmajak gymmatly mirasdyr. Ol gadymy t\u00fcrkmenleri\u0148 maddy we ruhy medeni\u00fdetini\u0148 \u00fdadyg\u00e4rligidir. Asly\u00fdetinde oguz-orhon \u00fdazuwy hem \u00f6\u0148ler \u2015Orhon- \u00ddenise\u00fd \u00fdazgylary di\u00fdilip atlandyrylypdyr. Onu\u0148 \u015fe\u00fdle.atlandyrylmagy \u00fd\u00f6ne \u00fderden d\u00e4l eken, seb\u00e4bi \u015fe\u00fdle atlandyrylmagy\u0148 \u00f6zi \u00fdazgylary\u0148 t\u00fcrkmenleri\u0148kidigini ink\u00e4r ed\u00fd\u00e4rdi. Seb\u00e4bi onda t\u00fcrkmen halkyny\u0148 unudylan taryhy, \u00fdagny g\u00f6kt\u00fcrkmenleri\u0148 taryhy, olara ba\u015f bolan be\u00fdik \u015fahsy\u00fdetleri\u0148 atlary beril\u00fd\u00e4rdi.<\/p>\n<p>Orhon-\u00ddenise\u00fd \u00fdazuwyny \u00f6wrenm\u00e4ge belli t\u00fcrk\u015fynas W.W.Radlow we dil\u00e7i hem taryh\u00e7y dani\u00fdaly alym W.Tomsen i\u00e7gin giri\u015f\u00fd\u00e4rler. B.Tomsen 1893-nji \u00fdylda Orhon \u00fdazgylaryny\u0148 t\u00fcrki ta\u00fdpalary\u0148 \u00fdazuwlarydygy barada Dani\u00fdada alymlary\u0148 \u00f6\u0148\u00fcnde \u00e7yky\u015f ed\u00fd\u00e4r. Ol bu hatlary\u0148 sagdan \u00e7epe okal\u00fdandygyny\u0148 \u00fcst\u00fcni a\u00e7\u00fdar. \u015eonu\u0148 \u00fdaly-da \u00fdazgylardaky bellikleri de\u0148e\u015fdirip, onda 38 harpdan ybarat gadymy t\u00fcrkmen elipbi\u00fdini\u0148 bardygyny\u0148 \u00fcstini a\u00e7\u00fdar.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>Muhammetmyradowa Ogulmerjen<\/strong><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>D\u00f6wletm\u00e4mmet Azady adyndaky T\u00fcrkmen milli d\u00fcn\u00fd\u00e4 dilleri institutyny\u0148 G\u00fcndogar dilleri we edebi\u00fdaty fakultetini\u0148 \u00ddapon dili we edebi\u00fdaty hu\u00fcn\u00e4rini\u0148 4-nji \u00fdyl talyby <\/strong><\/em><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Araplary\u0148 gelmegi bilen Merkezi Azi\u00fdada ylmy\u0148 we medeni\u00fdeti\u0148 \u00f6smegine gi\u0148 m\u00fcmkin\u00e7ilikler d\u00f6r\u00e4pdir. Ekaran\u00e7ylygy\u0148, suwary\u015f ulgamyny\u0148, senet\u00e7iligi\u0148, s\u00f6wdany\u0148 \u00f6smegi, be\u00fdleki \u00fdurtlar bilen s\u00f6wda, medeni we diplomatik gatna\u015fyklary\u0148 \u00f6smegine \u00fdol a\u00e7ypdyr. Bu \u00f6zara gatna\u015fyklar medeni\u00fdeti\u0148 \u00f6smegine amatly \u015fertleri d\u00f6redipdir. Bu \u00fdagda\u00fd takyk ylymlary\u0148 pe\u00fdda bolmagyna getiripdir. VIII asyrdan ba\u015flap T\u00fcrkmenistanda matematika, geometri\u00fda, astronomi\u00fda, lukman\u00e7ylyk ylymlary bo\u00fdun\u00e7a uly [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22840"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=22840"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22840\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22841,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22840\/revisions\/22841"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=22840"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=22840"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=22840"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}