{"id":22945,"date":"2024-10-22T07:31:48","date_gmt":"2024-10-22T02:31:48","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=22945"},"modified":"2024-10-22T07:31:48","modified_gmt":"2024-10-22T02:31:48","slug":"turkmenistanyn-seyrek-dusyan-we-endemiki-gornuslerinin-florasy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=22945","title":{"rendered":"T\u00fcrkmenistany\u0148 se\u00fdrek du\u015f\u00fdan we endemiki g\u00f6rn\u00fc\u015flerini\u0148 florasy"},"content":{"rendered":"<p>T\u00fcrkmenistanda se\u00fdrek du\u015f\u00fdan we endemiki g\u00f6rn\u00fc\u015fleri\u0148 umumy mukdary alymlar we h\u00fcn\u00e4rmenler tarapyndan d\u00fcrli derejede kesgitlen\u00fd\u00e4r. W.W.Nikitin be\u00fdleki alymlar bilen 1978-nji \u00fdylda \u015fu g\u00f6rn\u00fc\u015fleri\u0148 mukdaryny 442-a barabar etdiler. H\u00e4zirki d\u00f6w\u00fcrde bolsa olary\u0148 mukdaryny alymlar 550-a gola\u00fd barabar ed\u00fd\u00e4rler. Turkmenistany\u0148 \u00e4hli florasyny\u0148 d\u00fcz\u00fcminden endemiki we se\u00fdrek du\u015f\u00fdan g\u00f6rn\u00fc\u015fleri\u0148 mukdary 15%-e gola\u00fddyr. Bu g\u00f6rn\u00fc\u015fleri\u0148 k\u00f6p\u00fcsi dag ulgamlara mahsusdyr. R.W.Kamelina g\u00f6r\u00e4 K\u00f6petdagda (gi\u0148 manyda alnanda) jemi 332 se\u00fdrek du\u015f\u00fdan we endemiki g\u00f6rn\u00fc\u015fler \u00fda\u00fdrandyr. Olar bolsa dag florany\u0148 18%-ni d\u00fcz\u00fd\u00e4rler. Emma orta Azi\u00fdany\u0148 be\u00fdleki dag ulgamlarynda endemikleri\u0148 mukdary jemi 9% barabardyr. T\u00fcrkmenistandaky a\u00fdry-a\u00fdry dag ulgamlarda se\u00fdrek du\u015f\u00fdan we endemiki g\u00f6rn\u00fc\u015fleri\u0148 mukdary a\u015fakdaky \u00fdalydyr: Hususy K\u00f6petdag \u2013 450-a gola\u00fd, Uly Balkan 32, Ki\u00e7i Balkan 18, Badhyz 70, Garabil 5, K\u00f6\u00fdtendag 49.<\/p>\n<p>Garagum \u00e7\u00f6l\u00fcnde bolsa tutu\u015fla\u00fdyn 25 se\u00fdrek we endemiki g\u00f6rn\u00fc\u015fler m\u00e4limdir. \u015ee\u00fdlelikde dag etraplary d\u00f6wleti\u0148 az mukdarda me\u00fddanyny tut\u00fdar hem bolsa (50 m\u00fc\u0148 km2 ) \u00fd\u00f6ne endemikleri\u0148 k\u00f6p\u00fcsi \u015fu etraplarda \u00fda\u00fdrandyr. Garagum \u00e7\u00f6li \u00fdurdu\u0148 350 m\u00fc\u0148 km2 me\u00fddanyny tut\u00fdan hem bolsa endemik g\u00f6rn\u00fc\u015fleri\u0148 mukdary \u00f6r\u00e4n azdyr.<\/p>\n<p>K\u00f6petdagy\u0148 se\u00fdrek du\u015f\u00fdan we endemik g\u00f6rn\u00fc\u015fleri. K\u00f6petdagda we o\u0148a gola\u00fd bolan dag etraplarynda damarly \u00f6s\u00fcmlikleri\u0148 umuman 2500 g\u00f6rn\u00fc\u015fleri bellen\u00fd\u00e4r, olar bolsa \u00fdurdumyzy\u0148 \u00e4hli florasyny\u0148 70,0% -den gowrak d\u00fcz\u00fd\u00e4r. Se\u00fdrek d\u00fc\u015f\u00fd\u00e4n we endemik g\u00f6rn\u00fc\u015fleri\u0148 mukdary bolsa b\u00fctin dag etraplary bo\u00fdun\u00e7a 500-den gowrakdyr. Olar esasan astralar, b\u00e4g\u00fclliler, k\u00f6s\u00fckliler, lili\u00fdalar we sogan \u00fdalylar ma\u015fgalalary\u0148 g\u00f6rn\u00fc\u015fleridir. Astralardan \u00fdow\u015fanlar urugy (Artemisia) we pakyrlar \u00fda-da kuzini\u00fda (Cousinia) urugy\u0148 g\u00f6rn\u00fc\u015fleri k\u00f6pd\u00fcr. K\u00f6s\u00fcklilerden bolsa astragal urugy\u0148 (Astragalus) wekilleri, lili\u00fdalar ma\u015fgalasyndan-\u00e7igildemi\u0148 (Tulipa) g\u00f6rn\u00fc\u015fleri, soganlyklar \u00fdaly ma\u015fgalasyndan-sogan urugyny\u0148 (Allium) wekilleri i\u0148 k\u00f6pd\u00fcr. Emma \u015fol \u00fda-da ba\u015fga ma\u015fgala degi\u015fli bolan g\u00f6rn\u00fc\u015fleri\u0148 mukdaryny\u0148 \u00f6zi olary\u0148 \u00f6s\u00fcmlik \u00f6rt\u00fcgini\u0148 d\u00fcz\u00fcminde \u00e4hmi\u00fdetine entek kesgitleme\u00fd\u00e4rler. K\u00e4bir ma\u015fgalalary\u0148 wekilleri iki-\u00fdekedir, (mysal \u00fc\u00e7in, kiparis ma\u015fgalasyna (Cupressaceae) degi\u015fli bolan ar\u00e7a). \u015eunu\u0148 \u00fdaly ma\u015fgalalary\u0148 wekillerini\u0148 sany az bolsa hem, olar \u00f6s\u00fcmlik \u00f6rt\u00fcgini\u0148 d\u00fcz\u00fcminde uly rol o\u00fdna\u00fdarlar. Maglumatlara g\u00f6r\u00e4 T\u00fcrkmenistandaky toka\u00fdlary\u0148 9,5 mln gektaryndan 524 m\u00fc\u0148 ga dag toka\u00fdlary tut\u00fdarlar. Olar bu me\u00fddandan 146 m\u00fc\u0148 ga toka\u00fd bilen \u00f6rt\u00fclen \u00fderlerdir, \u015fol sanda 66,2 m\u00fc\u0148 gektarda ar\u00e7alyk, kerkawlyk we garaga\u00e7lyk se\u00fdrek toka\u00fdlar tut\u00fdar. Pisse toka\u00fdlary\u0148 \u00fda\u00fdran umumy me\u00fddany bolsa 100 m\u00fc\u0148 gektara hem barabardyr. Emma ol me\u00fddandan di\u0148e 30,3 m\u00fc\u0148 ga pisse aga\u00e7lary bilen \u00f6rt\u00fclendir. Der\u00fda bo\u00fdlaryndaky tora\u0148\u0148y, igde we s\u00f6w\u00fct \u00fdaly toka\u00fdlar 44,5 m\u00fc\u0148 ga me\u00fddany tut\u00fdarlar we \u015fu hasaby\u0148 i\u00e7inde hem 26 m\u00fc\u0148 ga ol aga\u00e7lary\u0148 tut\u00fdan hususy me\u00fddanydyr.<\/p>\n<p>Badhyzy\u0148 we Garabili\u0148 endemik g\u00f6rn\u00fc\u015fleri. Badhyzda 70 endemik, Garabilde 5 endemik g\u00f6rn\u00fc\u015fleri m\u00e4limdir. Ol Garabild\u00e4ki 5 g\u00f6rn\u00fc\u015fden 4-si hem Badhyzda hem Garabilde du\u015f gel\u00fd\u00e4r. Olara Owgan injiri (Ficus afganistanica), Wasil\u00e7inkony\u0148 astragaly (Astragalus vasilczenkoi), Andyz (Bryonia monoica), Gu\u015fgy \u00e7igildemi (Tulipa kuschkensis) degi\u015flidir.<\/p>\n<p>Badhyzdaky endemiklerden i\u0148 k\u00f6p g\u00f6rn\u00fc\u015fli k\u00f6s\u00fckliler (10 g\u00f6rn\u00fc\u015f) we astralar ma\u015fgalalarydyr (12 g\u00f6rn\u00fc\u015f). Be\u00fdleki ma\u015fgalalar iki-\u00fdeke g\u00f6rn\u00fc\u015fler bilen g\u00f6rkezilen.<\/p>\n<p>T\u00fcrkmenistany\u0148 Gyzyl kitabyna Badhyzdan 12 g\u00f6rn\u00fc\u015f girizilipdir. Olary\u0148 arasynda arealy gysgal\u00fdan 5 g\u00f6rn\u00fc\u015f, galan g\u00f6rn\u00fc\u015fler, Badhyz pissesinden ba\u015fga 3 kategori\u00fda, badhyz pissesi bolsa 1 kategori\u00fda degi\u015flidir.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\">\u00a0<strong><em>Huda\u00fdberdi\u00fdew Begen\u00e7 <\/em><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>\u00a0D\u00f6wletm\u00e4mmet Azady adyndaky T\u00fcrkmen milli d\u00fcn\u00fd\u00e4 dilleri institutyny\u0148 G\u00fcndogar dilleri we edebi\u00fdaty fakultetini\u0148 Hyta\u00fd dili we edebi\u00fdaty h\u00fcn\u00e4rini\u0148 4-nji \u00fdyl talyby <\/em><\/strong><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00fcrkmenistanda se\u00fdrek du\u015f\u00fdan we endemiki g\u00f6rn\u00fc\u015fleri\u0148 umumy mukdary alymlar we h\u00fcn\u00e4rmenler tarapyndan d\u00fcrli derejede kesgitlen\u00fd\u00e4r. W.W.Nikitin be\u00fdleki alymlar bilen 1978-nji \u00fdylda \u015fu g\u00f6rn\u00fc\u015fleri\u0148 mukdaryny 442-a barabar etdiler. H\u00e4zirki d\u00f6w\u00fcrde bolsa olary\u0148 mukdaryny alymlar 550-a gola\u00fd barabar ed\u00fd\u00e4rler. Turkmenistany\u0148 \u00e4hli florasyny\u0148 d\u00fcz\u00fcminden endemiki we se\u00fdrek du\u015f\u00fdan g\u00f6rn\u00fc\u015fleri\u0148 mukdary 15%-e gola\u00fddyr. Bu g\u00f6rn\u00fc\u015fleri\u0148 k\u00f6p\u00fcsi dag ulgamlara mahsusdyr. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22945"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=22945"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22945\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22946,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22945\/revisions\/22946"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=22945"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=22945"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=22945"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}