{"id":22982,"date":"2024-10-25T06:17:26","date_gmt":"2024-10-25T01:17:26","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=22982"},"modified":"2024-10-25T06:17:26","modified_gmt":"2024-10-25T01:17:26","slug":"gadymy-turkmen-sozluginin-taryhy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=22982","title":{"rendered":"Gadymy t\u00fcrkmen s\u00f6zl\u00fcgini\u0148 taryhy"},"content":{"rendered":"<p>T\u00fcrkmen dili hakynda, onu\u00f1 s\u00f6z ba\u00fdlygy barada ilkinji ylmy maglumatlar XI asyry\u0148 me\u015fhur dil\u00e7i alymy Mahmyt Ka\u015fgarlyny\u0148 arap dilinde \u00fdazan \u201cDiwan-y-lugat-at-t\u00fcrk\u201d atly \u00fc\u00e7 jiltden ybarat s\u00f6zl\u00fcginde beril\u00fd\u00e4r. Diwany\u0148 adyny t\u00fcrkmen diline \u201cT\u00fcrk dillerini\u0148 s\u00f6zl\u00fcgi\u201d di\u00fdip terjime etmek m\u00fcmkin. Bu s\u00f6zl\u00fck di\u00fdlip atlandyrylsa-da, onda ses kanunala\u00fdyklyklary, s\u00f6z \u00fdasaly\u015f, s\u00f6z toparlary we s\u00f6zlem hakynda hem maglumatlar berlipdir. Alym s\u00f6zl\u00fcge girizen mysallaryny t\u00fcrkmen we be\u00fdleki t\u00fcrki dillerde, olara ber\u00fd\u00e4n d\u00fc\u015f\u00fcndiri\u015flerini bolsa arap dilinde \u00fdazypdyr. Mysallar hem arap diline terjime edilipdir. Bu s\u00f6zl\u00fck arap dilinde g\u00fcrle\u00fd\u00e4n musulman halklar \u00fc\u00e7in ni\u00fdetlenilipdir.<\/p>\n<p>Belli s\u00f6zl\u00fck\u015fynas S.Alta\u00fdew XX asyry\u0148 sowet \u00fdyllarynda (70-nji \u00fdyllara \u00e7enli) s\u00f6zl\u00fck d\u00fcz\u00fcli\u015fini \u00fc\u00e7 d\u00f6wre b\u00f6l\u00fd\u00e4r: 1) 20-30-njy \u00fdyllar; 2) 40- 50-nji \u00fdyllar; 3) 60-70-nji \u00fdyllar.<\/p>\n<p>Ilkinji s\u00f6zl\u00fckleri\u0148 biri J.A.Bel\u00fda\u00fdewi\u0148 d\u00fczen rus\u00e7a-t\u00fcrkmen\u00e7e s\u00f6zl\u00fcgidir (A\u015fgabat, 1913). Ge\u00e7en asyry\u0148 20-nji \u00fdyllarynda iki dilli adalgalar s\u00f6zl\u00fcguni\u0148 zerurlygy \u00fd\u00fcze \u00e7yk\u00fdar. 1926-nji \u00fdylda \u201c\u041a\u0440\u0430\u0442\u043a\u0438\u0439 \u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u043e-\u0442\u0443\u0440\u043a\u043c\u0435\u043d\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0441\u043b\u043e\u0432\u0430\u0440\u044c \u043f\u0440\u0438\u043c\u0435\u043d\u0438\u0442\u0435\u043b\u044c\u043d\u043e \u043a \u043d\u0443\u0436\u0434\u0430\u043c \u0433\u043e\u0441\u0443\u0434\u0430\u0440\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u0439 \u0441\u0442\u0430\u0442\u0438\u0441\u0442\u0438\u043a\u0438 \u0422\u0421\u0421\u0420\u201d (A\u015fgabat, 1926 \u00fd.) di\u00fden s\u00f6zl\u00fck ne\u015fir edil\u00fd\u00e4r. Bu s\u00f6zl\u00fck esasan oba-hojalygy, jemgy\u00fdet\u00e7ilik-sy\u00fdasy we ylmy-tehniki adalgalary \u00f6z i\u00e7ine alypdyr. 1956-njy, 1968-nji \u00fdyllarda \u201cRus\u00e7a-t\u00fcrkmen\u00e7e\u201d s\u00f6zl\u00fcgi\u0148 bir tomlugy, 1968-nji \u00fdylda \u015fol s\u00f6zl\u00fcgi\u0148 gysga\u00e7a g\u00f6rn\u00fc\u015fi, 1986-87-nji \u00fdyllarda iki tomlugy ne\u015fir edil\u00fd\u00e4r. 1962-nji \u00fdylda ilkinji gezek t\u00fcrkmen dilini\u0148 d\u00fc\u015f\u00fcndiri\u015fli s\u00f6zl\u00fcgi (\u201cT\u00fcrkmen dilini\u0148 s\u00f6zl\u00fcgi\u201d ady bilen) ne\u015fir edil\u00fd\u00e4r. A\u00fdry-a\u00fdry ugurlar bo\u00fdun\u00e7a hem s\u00f6zl\u00fckler ne\u015fir edil\u00fd\u00e4r. 1967-nji \u00fdylda S.Myradowany\u0148 haly\u00e7ylyga we el h\u00fcn\u00e4rine degi\u015fli s\u00f6zl\u00fcgi, 1971-nji \u00fdylda S.Atany\u00fdazowy\u0148 \u00fder-\u00fdurt atlaryny\u0148 d\u00fc\u015f\u00fcndiri\u015fli s\u00f6zl\u00fcgi, 1960-njy \u00fdylda B.B.Kerbaba\u00fdewi\u0148 d\u00fczen \u201cBotanika terminlerini\u0148 rus\u00e7a-t\u00fcrkmen\u00e7e s\u00f6zligi\u201d, 1962-nji \u00fdylda \u00c7.B.Ba\u00fdry\u00fdewi\u0148, M.H.Dawlekomowy\u0148 d\u00fczen latyn\u00e7a-rus\u00e7a-t\u00fcrkmen\u00e7e medisina s\u00f6zlerini\u0148 s\u00f6zl\u00fcgi, 1974-nji \u00fdylda J.Huda\u00fdberdi\u00fdewi\u0148 \u201cAnatomi\u00fda terminlerini\u0148 latyn\u00e7a-rus\u00e7a-t\u00fcrkmen\u00e7e s\u00f6zl\u00fcgi\u201d, 1973-nji \u00fdylda G.M\u00e4likguly\u00fdewi\u0148 fiziki adalgalary\u0148 rus\u00e7a-t\u00fcrkmen\u00e7e s\u00f6zl\u00fcgi, 1976-njy \u00fdylda \u201cT\u00fcrkmen dilini\u0148 frazeologik s\u00f6zl\u00fcgi\u201d, 1988-nji \u00fdylda A.Babakuly\u00fdew, O.Akm\u00e4mmedow tarapyndan d\u00fcz\u00fclen \u201cT\u00fcrkmen dilini\u0148 ykdysady terminlerini\u0148 gysga\u00e7a s\u00f6zl\u00fcgi\u201d, 2004-nji \u00fdylda M.Babakuly\u00fdew, \u00d6.Muhammetberdi\u00fdew tarapyndan d\u00fcz\u00fclen \u201cMaglumatlar tilsimatyny\u0148 adalgalaryny\u0148 s\u00f6zl\u00fcgi\u201d, bulardan ba\u015fga-da, 80-90-njy \u00fdyllarda ikidilli okuw s\u00f6zl\u00fckleri, \u015fe\u00fdle-de d\u00fcrs \u00fdazuw hem d\u00fcrs a\u00fddyly\u015f bo\u00fdun\u00e7a s\u00f6zl\u00fckler ne\u015fir edildi.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\">\u00a0<strong><em>Orazm\u00e4mmedow Dawut <\/em><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>\u00a0D\u00f6wletm\u00e4mmet Azady adyndaky T\u00fcrkmen milli d\u00fcn\u00fd\u00e4 dilleri institutyny\u0148 G\u00fcndogar dilleri we edebi\u00fdaty fakultetini\u0148 T\u00fcrkmen dili we edebi\u00fdaty h\u00fcn\u00e4rini\u0148 4-nji \u00fdyl talyby <\/em><\/strong><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00fcrkmen dili hakynda, onu\u00f1 s\u00f6z ba\u00fdlygy barada ilkinji ylmy maglumatlar XI asyry\u0148 me\u015fhur dil\u00e7i alymy Mahmyt Ka\u015fgarlyny\u0148 arap dilinde \u00fdazan \u201cDiwan-y-lugat-at-t\u00fcrk\u201d atly \u00fc\u00e7 jiltden ybarat s\u00f6zl\u00fcginde beril\u00fd\u00e4r. Diwany\u0148 adyny t\u00fcrkmen diline \u201cT\u00fcrk dillerini\u0148 s\u00f6zl\u00fcgi\u201d di\u00fdip terjime etmek m\u00fcmkin. Bu s\u00f6zl\u00fck di\u00fdlip atlandyrylsa-da, onda ses kanunala\u00fdyklyklary, s\u00f6z \u00fdasaly\u015f, s\u00f6z toparlary we s\u00f6zlem hakynda hem maglumatlar berlipdir. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[16,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22982"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=22982"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22982\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22983,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22982\/revisions\/22983"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=22982"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=22982"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=22982"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}