{"id":23273,"date":"2024-11-12T07:13:25","date_gmt":"2024-11-12T02:13:25","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=23273"},"modified":"2024-11-12T07:13:25","modified_gmt":"2024-11-12T02:13:25","slug":"alemlerin-in-uly-syry-cozulyar-13-milliard-yyl-ozaly-surata-dusuren-jeyms-webb-teleskopy-garanky-materiya-tapdy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=23273","title":{"rendered":"\u00c4lemleri\u0148 i\u0148 uly syry \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fd\u00e4r: 13 milliard \u00fdyl ozaly surata d\u00fc\u015f\u00fcren Je\u00fdms Webb teleskopy, gara\u0148ky materi\u00fda tapdy"},"content":{"rendered":"<p>Massa\u00e7usets Tehnologi\u00fda Institutyny\u0148 (MIT) alymlary Je\u00fdms Webb kosmos teleskopyny (JWST) ulanyp, 12 milliard \u00fdyl ozal \u00fde\u0148il tizlik bilen sy\u00fdahat etdiler. 10 milliard dollarlyk \u00f6sen teleskopy\u0148 k\u00f6megi bilen, gara\u0148ky materi\u00fdany\u0148 syrly tebigaty we \u00e4lemi\u0148 \u00fda\u015f d\u00f6w\u00fcrlerinde a\u015fa gara de\u015fikler barada aja\u00fdyp netijeler \u00fd\u00fcze \u00e7ykaryldy.<\/p>\n<p>NASA, Spaceewropa kosmos gullugy (ESA) we Kanada kosmos gullugy (CSA) tarapyndan i\u015flenip d\u00fcz\u00fclen Je\u00fdms Webb teleskopy, NIRCam atly \u00fd\u00f6rite infragyzyl kameralary seb\u00e4pli bizden milliardlar\u00e7a \u00fdagtylyk \u00fdyl uzaklykdaky galaktikalardan gadymy \u00fdagtylygy alyp biler. \u015ee\u00fdlelik bilen, JWST tarapyndan \u00fdazylan her bir surat bizi\u0148 \u00fc\u00e7in &#8220;t\u00e4ze&#8221; bolsa-da, aslynda 13 milliard \u00fdyl ozal \u00e4lemde bar bolan \u015fekili g\u00f6rkez\u00fd\u00e4r. Bu a\u00fdratynlyk bilen JWST &#8220;wagt ma\u015fyny&#8221; \u00fdaly i\u015fle\u00fd\u00e4r we kosmos taryhy barada ylmy d\u00fcn\u00fd\u00e4 \u00e7u\u0148\u0148ur maglumat ber\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>Supermassiki gara de\u015fikleri\u0148 izolirlenen \u00fdagtylygy: Kwarslar<\/p>\n<p>MIT astronomlary teleskop bilen 13 milliard \u00fdyl dowam eden kwarslary synla\u00fdarka gyzykly bir hadysa bilen \u00fd\u00fczbe-\u00fd\u00fcz boldular. Kwarslar, da\u015f-t\u00f6weregi gazdan we tozandan sor\u00fdan we \u00e4girt uly energi\u00fda \u00e7ykar\u00fdan, \u00e4lemd\u00e4ki i\u0148 \u00fdagty jisimlere \u00f6wr\u00fcl\u00fd\u00e4n a\u015fa gara de\u015fiklerdir. Bu gadymy kwarslary\u0148 k\u00e4biri kosmiki bo\u015flukda izolirlenen bolmagy alymlary ge\u0148 galdyrdy.<\/p>\n<p>&#8220;Bu kwarslar \u015fe\u00fdle bir izolirlenen \u00fdaly g\u00f6r\u00fcn\u00fd\u00e4r, \u00fdeterlik madda bilen \u00fcpj\u00fcn edip boljak zat \u00fdok wagty olary\u0148 n\u00e4hili \u00f6s\u00fd\u00e4ndigine d\u00fc\u015f\u00fcnmek kyn. I\u0148 uly sorag, \u015fe\u00fdle kwarslary\u0148 \u00e4lemde izolirlenen \u00fderlerinde n\u00e4hili emele gel\u00fd\u00e4ndigi&#8221; -di\u00fdip Anna-Kristina Eilers MIT-i\u0148 fizika professory a\u00fdtdy.<\/p>\n<p>G\u00f6zleg ge\u00e7ir\u00fd\u00e4n alymlary\u0148 pikiri\u00e7e, bu syrly kwarslary\u0148 emele gelmegi gara\u0148ky maddalar bilen baglany\u015fykly bolup biler. Agyrlyk g\u00fc\u00fdj\u00fcnden ba\u015fga belli maddalara hi\u00e7 hili t\u00e4siri bolmadyk bu syrly madda, \u00e4lemi\u0148 ilkinji d\u00f6w\u00fcrlerinde gaz we tozany \u00e7ekmek we iteklemek arkaly planetalar we \u00fdyldyzlar \u00fdaly kosmiki gurlu\u015flary\u0148 d\u00f6remegine m\u00fcmkin\u00e7ilik berdi di\u00fdip pikir edil\u00fd\u00e4r. G\u00f6zleg toparyny\u0148 pikiri\u00e7e, bu kwarslar tozan bilen \u00f6rt\u00fclen gizlin galaktikalar bilen gur\u015falandyr.<\/p>\n<p>Le\u00fdden uniwersitetinden Elia Pizzati: \u201cGara\u0148ky materi\u00fda kosmiki ulgamlar, \u00e4lem modelimizi\u0148 i\u0148 berk \u00e7aklamalaryndan biridir. &#8220;Je\u00fdms Webb teleskopy bilen bu kwarslary\u0148 kosmiki torda nir\u00e4 d\u00fc\u015f\u00fd\u00e4ndigini jikme-jik seljerip bileris&#8221; -di\u00fdip, bu a\u00e7y\u015fy\u0148 kosmiki ulgamy g\u00f6zden ge\u00e7irmekd\u00e4ki \u00e4hmi\u00fdetine \u00fcnsi \u00e7ekdi.<\/p>\n<p>Je\u00fdms Webbi\u0148 a\u00e7y\u015flaryny\u0148 syrly geljegi<\/p>\n<p>MIT topary bu adatdan da\u015fary kwarslary\u0148 \u00f6s\u00fc\u015fini\u0148 syryny a\u00e7mak \u00fc\u00e7in has k\u00f6p g\u00f6zleg ge\u00e7irmegi me\u00fdille\u015fdir\u00fd\u00e4r. Gara de\u015fikleri\u0148 materi\u00fda bolmazdan \u00f6smegini\u0148 usullaryny \u00f6wrenmek kosmologi\u00fda d\u00fcn\u00fd\u00e4sine t\u00e4ze gapylar a\u00e7yp biler. Bu ha\u00fdran galdyryjy a\u00e7y\u015f \u201cAstrofiziki \u017eurnallarda \u201d \u00e7ap edildi we ylmy d\u00fcn\u00fd\u00e4de gi\u0148den seslenmegini dowam etdir\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\">\u00a0<strong><em>Erkin Annageldi\u00fdew <\/em><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>\u00a0T\u00fcrkmen oba hojalyk institutyny\u0148 <\/em><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>Agronom\u00e7ylyk fakultetini\u0148 <\/em><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>\u00a0 \u00a0 4-nji \u00fdyl talyby <\/em><\/strong><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Massa\u00e7usets Tehnologi\u00fda Institutyny\u0148 (MIT) alymlary Je\u00fdms Webb kosmos teleskopyny (JWST) ulanyp, 12 milliard \u00fdyl ozal \u00fde\u0148il tizlik bilen sy\u00fdahat etdiler. 10 milliard dollarlyk \u00f6sen teleskopy\u0148 k\u00f6megi bilen, gara\u0148ky materi\u00fdany\u0148 syrly tebigaty we \u00e4lemi\u0148 \u00fda\u015f d\u00f6w\u00fcrlerinde a\u015fa gara de\u015fikler barada aja\u00fdyp netijeler \u00fd\u00fcze \u00e7ykaryldy. NASA, Spaceewropa kosmos gullugy (ESA) we Kanada kosmos gullugy (CSA) tarapyndan i\u015flenip [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":23274,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23273"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=23273"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23273\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23275,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23273\/revisions\/23275"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/23274"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=23273"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=23273"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=23273"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}