{"id":24309,"date":"2025-06-10T09:05:40","date_gmt":"2025-06-10T04:05:40","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=24309"},"modified":"2025-06-24T20:39:10","modified_gmt":"2025-06-24T15:39:10","slug":"turkmen-halkynyn-x-xiii-asyrlardaky-ylmy-medeni-merkezleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=24309","title":{"rendered":"T\u00fcrkmen halkyny\u0148 X-XIII asyrlardaky ylmy-medeni merkezleri"},"content":{"rendered":"<p>X-XII asyrlarda \u00e7eper\u00e7ilik medeni\u00fdeti g\u00fc\u00fd\u00e7li \u00f6s\u00fcpdir. T\u00fcrkmen topragy \u00fd\u00fcz\u00fcne her-hili g\u00fcller basylan aja\u00fdyp \u00fd\u00fcpek, kendir, nah, \u00fd\u00fc\u0148 matalar we nepis dokalan halylary bilen \u015f\u00f6hratlanypdyr. X asyra degi\u015fli Merw matasyny\u0148 bizi\u0148 d\u00f6wrimize \u00e7enli gelip \u00fdeten nusgalary bar. Olary\u0148 k\u00e4birini\u0148 \u00fd\u00fcz\u00fcne kufi usulynda \u00fdazylan hatlar dokalypdyr. \u015eu hatlar k\u00f6plen\u00e7 halyfy\u0148 kimdigini bilipdir, matany\u0148 senesini, ussany\u0148 adyny anyklapdyr. Horasan halysyny\u0148 \u00f6r\u00e4n se\u00fdrek gabat gel\u00fd\u00e4n nusgalaryndaky gyrawa j\u00e4hek nagy\u015flaryna t\u00fcrkmen haly\u00e7ylaryny\u0148 \u015fu g\u00fcnd\u00e4ki i\u015flerinde-de g\u00f6rmek bol\u00fdar. Horasanlylary\u0148 halysy \u00fdakyn G\u00fcndogarda \u2015Seljuk halysy di\u00fdip kabul edilipdir.<\/p>\n<p>Seljuklar d\u00f6wr\u00fcni\u0148 \u015f\u00e4herlerini\u0148 k\u00f6p\u00fcsini\u0148 da\u015fy galalar bilen gur\u015falypdyr. Galany\u0148 i\u00e7inde h\u00f6k\u00fcmet edaralary, bazarlar, kerwensara\u00fdlar, h\u00fcnarmentleri\u0148 m\u00e4helleleri \u00fderle\u015fipdir. Seljuk zamanynda Je\u00fdhuny\u0148 g\u00fcnbataryndaky Amul \u015f\u00e4herini\u0148 ilaty 1 milliona gola\u00fd bolupdyr. Seljuk d\u00f6wr\u00fcnde hassahanalar, hammamlar we be\u00fdleki ha\u00fdyr-sahawat edaralary k\u00f6p mukdarda gurlupdyr.<\/p>\n<p>Be\u00fdik Seljuk t\u00fcrkmen d\u00f6wleti ylym d\u00fcn\u00fd\u00e4sinde uly yz galdyran d\u00f6wletdir. Seljuk soltanlaryny\u0148 \u00e4hlisi d\u00f6wleti\u0148 g\u00fcll\u00e4p \u00f6smegini\u0148 ylma we bilime baglydygyna o\u0148at d\u00fc\u015f\u00fcnipdirler. Ylym-bilim belli bir ulgama tabyn edilip, d\u00f6wlet sy\u00fdasatyny\u0148 esasy ugruna \u00f6wr\u00fclipdir. Me\u015fhur wezir Nyzamylm\u00fclk\u00fc\u0148 ady bilen baglany\u015fykly Nyzamy\u00fde medreseleri yslam \u00e4leminde abra\u00fdly okuw mekdeplerine \u00f6wr\u00fclipdir. Ni\u015fapurda, Balhda, Hyratda, Basrada, Tusda, Amulda Nyzami\u00fde medreseleri hereket edipdip. Ilkinji Nyzami\u00fde Alp Arslany\u0148 zamanynda 1066-njy \u00fdylda Bagdatda gurlupdyr.<\/p>\n<p>Seljuk soltanlary ylym adamlaryna hemmetarapla\u00fdyn hema\u00fdatk\u00e4rlik edipdirler. M\u00e4lik \u015fany\u0148 hema\u00fdaty bilen 1074-1075-nji \u00fdyllarda ilki Yspyhanda, so\u0148ra Bagdatda obserwatori\u00fda gurlupdyr. Onda Omar Ha\u00fd\u00fdam, Ebul Muzaffar Isfizari, Mamun ibn Nejip elWasiti \u00fdaly alymlar i\u015fl\u00e4pdir. Seljuk zamanasynda taryh ylmy hem \u00fdokary derej\u00e4 \u00fdetipdir. D\u00f6wr\u00fc\u0148 taryh\u00e7ylary-da seljuk soltanlary\u0148 howandarlygyndan pe\u00fddalanypdyrlar. Be\u00fdik Seljuk-t\u00fcrkmen soltany Sanjar \u00f6z\u00fcni\u0148 \u00fdarym asyrdan gowrak dowam eden h\u00f6k\u00fcmdarlygynda ylma, medeni\u00fdete howandarlyk etmekde nusga bolan soltanlary\u0148 biridir. Ol d\u00f6wr\u00fcni\u0148 be\u00fdik alymlaryny \u00f6z t\u00f6weregine jeml\u00e4p, olara goldaw beripdir. Onu\u0148 d\u00f6wr\u00fcnde Merwli me\u015fhur taryh\u00e7y we geograf Abu Sad as-Samany (1113-1167) \u00f6z me\u015fhur eserlerini d\u00f6redipdir. Horezmli alym az-Zamah\u015fary Soltan Sanjary\u0148 dostlaryndan biri bolupdyr. Ol \u00f6z\u00fcni\u0148 \u2015Mukaddimet-\u00fcl-edebi\u2018 eserini Soltan Sanjara sowgat beripdir.<\/p>\n<p>Soltan Sanjary\u0148 k\u00f6\u015fg\u00fcnde onu\u0148 goldawyndan pe\u00fddalanan alymlary\u0148 \u00fdene biri Omar bin Sehlah el-Sawidir.<\/p>\n<p>Kitaphanalar Be\u00fdik Seljuk t\u00fcrkmen d\u00f6wletini\u0148 medeni derejesini\u0148 \u00fdokarydygyny\u0148 hakyky subutnamalary\u0148 biridir. D\u00f6wleti\u0148 d\u00fc\u00fdbi tutulan \u00fderi bolan Merw \u00f6z\u00fcni\u0148 me\u015fhur kitaplary bilen yslam d\u00fcn\u00fd\u00e4sinde m\u00e4lim bolupdyr.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>G\u00f6wher HUDA\u00ddNAZAROWA <\/em><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>\u00a0 S.A Ny\u00fdazow adyndaky T\u00fcrkmen oba hojalyk uniwersitetini\u0148 Gidromeliorasi\u00fda fakultetini\u0148 4-nji \u00fdyl talyby <\/em><\/strong><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>X-XII asyrlarda \u00e7eper\u00e7ilik medeni\u00fdeti g\u00fc\u00fd\u00e7li \u00f6s\u00fcpdir. T\u00fcrkmen topragy \u00fd\u00fcz\u00fcne her-hili g\u00fcller basylan aja\u00fdyp \u00fd\u00fcpek, kendir, nah, \u00fd\u00fc\u0148 matalar we nepis dokalan halylary bilen \u015f\u00f6hratlanypdyr. X asyra degi\u015fli Merw matasyny\u0148 bizi\u0148 d\u00f6wrimize \u00e7enli gelip \u00fdeten nusgalary bar. Olary\u0148 k\u00e4birini\u0148 \u00fd\u00fcz\u00fcne kufi usulynda \u00fdazylan hatlar dokalypdyr. \u015eu hatlar k\u00f6plen\u00e7 halyfy\u0148 kimdigini bilipdir, matany\u0148 senesini, ussany\u0148 adyny anyklapdyr. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":24335,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24309"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=24309"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24309\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":24310,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24309\/revisions\/24310"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/24335"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=24309"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=24309"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=24309"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}