{"id":25641,"date":"2025-10-15T20:53:36","date_gmt":"2025-10-15T15:53:36","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25641"},"modified":"2025-10-15T20:53:40","modified_gmt":"2025-10-15T15:53:40","slug":"kompyuter-biliminin-esasyny-duzenler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25641","title":{"rendered":"Komp\u00fduter Bilimini\u0148 Esasyny D\u00f9zenler"},"content":{"rendered":"<p>Komp\u00fduteri o\u00fdlap tapan \u00fdeke-t\u00e4k bir adam \u00fdok, seb\u00e4bi komp\u00fduter wagty\u0148 ge\u00e7megi bilen d\u00fcrli alymlary\u0148 we in\u017eenerleri\u0148 tagallalary netijesinde kemala geldi. Emma i\u0148 esasy adam h\u00f6km\u00fcnde k\u00f6plen\u00e7 ady agzal\u00fdan \u015fahs:<\/p>\n<p>\u200b\u00c7arlz Bebbij (Charles Babbage)<\/p>\n<p>\u200bOl i\u0148 ilkinji awtomatiki sanly komp\u00fduteri\u0148 (Analytical Engine) esasyny, \u00fdagny ilkinji programmalanyp bilin\u00fd\u00e4n hasapla\u00fdy\u015f ma\u015fynyny\u0148 konsepsi\u00fdasyny i\u015fl\u00e4p ta\u00fd\u00fdarlady. \u015eonu\u0148 \u00fc\u00e7in ol &#8220;Komp\u00fduteri\u0148 atasy&#8221; (The Father of the Computer) hasaplan\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200b\u015ee\u00fdle-de, h\u00e4zirki zaman komp\u00fduterini\u0148 \u00f6s\u00fc\u015fine uly go\u015fant go\u015fan be\u00fdleki m\u00f6h\u00fcm \u015fahslar:<\/p>\n<p>\u200bAda Lowle\u00fds (Ada Lovelace): Ol \u00c7arlz Bebbij bilen i\u015fle\u015fip, ilkinji programma \u00fcpj\u00fcn\u00e7iligini \u00fdazandygy \u00fc\u00e7in &#8220;Ilkinji programmist&#8221; hasaplan\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200bAlan T\u00fduring (Alan Turing): Ol II Jahan Ur\u015fy d\u00f6wr\u00fcnde \u015fifrleri \u00e7\u00f6zmek \u00fc\u00e7in ulanylan we h\u00e4zirki zaman komp\u00fduterini\u0148 teori\u00fdasyny\u0148 esasyny d\u00fcz\u00fd\u00e4n &#8220;T\u00fduring ma\u015fyny&#8221; (Turing Machine) konsepsi\u00fdasyny \u00f6sd\u00fcrdi.<\/p>\n<p>\u200bJon Winson Atanasoff (John Vincent Atanasoff) we Klifford Berri (Clifford Berry): Ilkinji elektron sanly komp\u00fduter hasaplan\u00fdan Atanasoff-Berri Komp\u00fduterini (ABC) d\u00f6retdiler (1942).<\/p>\n<p>\u200bJon Mokli (John Mauchly) we J. Presper Ekert (J. Presper Eckert): Ilkinji k\u00f6p maksatly elektron komp\u00fduter bolan ENIAC-y d\u00f6retdiler (1945-1946).Komp\u00fduter ide\u00fdasyny\u0148 k\u00e4mille\u015fmegi we ilkinji i\u015fje\u0148 enjamlary\u0148 d\u00f6redilmegi \u00fc\u00e7in birn\u00e4\u00e7e alym we in\u017eener jogapk\u00e4rdir:<\/p>\n<p>\u200b1. Alan T\u00fduring (Alan Turing)<\/p>\n<p>\u200b H\u00e4zirki zaman komp\u00fduter bilimini\u0148 (Computer Science) nazary esasyny go\u00fdujy hasaplan\u00fdar. Ol 1936-njy \u00fdylda programmalary \u00fderine \u00fdetirip biljek nazary ma\u015fyn bolan &#8220;T\u00fduring Ma\u015fynyny\u0148&#8221; (Turing Machine) konsepsi\u00fdasyny h\u00f6d\u00fcrledi. II Jahan Ur\u015fy d\u00f6wr\u00fcnde nemes \u015fifrlerini \u00e7\u00f6zmek \u00fc\u00e7in ulanylan &#8220;Colossus&#8221; atly ilkinji elektron programmalan\u00fdan enjamlary\u0148 d\u00f6redilmegine uly go\u015fant go\u015fdy.<\/p>\n<p>\u200b2. Jon Wonsen Atanasoff we Klifford Berri (John Vincent Atanasoff &amp; Clifford Berry)<\/p>\n<p>\u200b1937\u20131942-nji \u00fdyllar aralygynda ilkinji elektron sanly komp\u00fduteri (Atanasoff-Berry Computer &#8211; ABC) d\u00f6retdiler. Bu enjam di\u0148e bir maksat \u00fc\u00e7in (\u00e7yzykly de\u0148lemeler ulgamyny \u00e7\u00f6zmek \u00fc\u00e7in) ni\u00fdetlenendigine garamazdan, h\u00e4zirki komp\u00fduterler \u00fc\u00e7in m\u00f6h\u00fcm bolan birn\u00e4\u00e7e esasy \u00fd\u00f6relg\u00e4ni, \u015fol sanda ikilik sistemany (binary system) we elektron lampalary (vacuum tubes) ulandy.<\/p>\n<p>\u200b3. Jon Mokli we J. Presper Ekert (John Mauchly &amp; J. Presper Eckert)<\/p>\n<p>1945-nji \u00fdylda d\u00fcn\u00fd\u00e4ni\u0148 ilkinji k\u00f6p maksatly elektron sanly komp\u00fduterini (ENIAC &#8211; Electronic Numerical Integrator and Computer) d\u00f6retdiler. ENIAC gaty uly we \u00e7yl\u015fyrymly bolup, bir uly otagy e\u00fdele\u00fd\u00e4rdi, emma ol \u00e7alt hasaplamalary amala a\u015fyryp bil\u00fd\u00e4rdi.<\/p>\n<p>\u200b4. Jon fon Ne\u00fdman (John von Neumann)<\/p>\n<p>\u200bKomp\u00fduteri\u0148 bin\u00fdadyny kesgitl\u00e4n alym. Ol programmalary we maglumatlary bir \u00fderde (\u00fdatda) sakla\u00fdan arhitekturany (Von Neumann Architecture) h\u00f6d\u00fcrledi. Bu \u00fd\u00f6relge h\u00e4zirki zaman komp\u00fduterlerini\u0148 hemmesini\u0148 di\u00fden \u00fdaly esasynda dur\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200b\u015ee\u00fdlelikde, \u00c7arlz Bebbij komp\u00fduter ide\u00fdasyny, Alan T\u00fduring nazary\u00fdetini, Atanasoff\/Berri ilkinji elektron g\u00f6rn\u00fc\u015fini, Mokli\/Ekert ilkinji k\u00f6p maksatly elektron g\u00f6rn\u00fc\u015fini, we Jon fon Ne\u00fdman bolsa h\u00e4zirki komp\u00fduterleri\u0148 i\u015fle\u00fdi\u015f gurlu\u015fyny (arhitekturasyny) kesgitlediler.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>Agamyradowa Ogulg\u00f6zel<\/strong><\/em><br \/>\n<em><strong>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 109-njy toparyny\u0148 talyby<\/strong><\/em><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Komp\u00fduteri o\u00fdlap tapan \u00fdeke-t\u00e4k bir adam \u00fdok, seb\u00e4bi komp\u00fduter wagty\u0148 ge\u00e7megi bilen d\u00fcrli alymlary\u0148 we in\u017eenerleri\u0148 tagallalary netijesinde kemala geldi. Emma i\u0148 esasy adam h\u00f6km\u00fcnde k\u00f6plen\u00e7 ady agzal\u00fdan \u015fahs: \u200b\u00c7arlz Bebbij (Charles Babbage) \u200bOl i\u0148 ilkinji awtomatiki sanly komp\u00fduteri\u0148 (Analytical Engine) esasyny, \u00fdagny ilkinji programmalanyp bilin\u00fd\u00e4n hasapla\u00fdy\u015f ma\u015fynyny\u0148 konsepsi\u00fdasyny i\u015fl\u00e4p ta\u00fd\u00fdarlady. \u015eonu\u0148 \u00fc\u00e7in ol &#8220;Komp\u00fduteri\u0148 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25641"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25641"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25641\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25642,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25641\/revisions\/25642"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25641"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25641"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25641"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}