{"id":25681,"date":"2025-10-17T15:39:26","date_gmt":"2025-10-17T10:39:26","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25681"},"modified":"2025-10-17T15:39:26","modified_gmt":"2025-10-17T10:39:26","slug":"yartygummez-kummeti-seljuk-binagarliginin-gadymy-sayady","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25681","title":{"rendered":"\u00ddartyg\u00fcmmez k\u00f9mmeti Seljuk Binag\u00e4rligini\u0148 Gadymy \u015ea\u00fdady"},"content":{"rendered":"<p>\u00ddartyg\u00fcmmez k\u00fcmmeti \u2013 bu T\u00fcrkmenistany\u0148 Ahal wela\u00fdatyny\u0148 Sarahs etrabyny\u0148 \u00e7\u00e4ginde, K\u00f6ne Sarahs \u015f\u00e4herini\u0148 haraba\u00e7ylygyndan takmynan 7-8 km g\u00fcnorta-g\u00fcndogar tarapda \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4n orta asyrlara degi\u015fli i\u0148 gymmatly binag\u00e4rlik \u00fdadyg\u00e4rliklerini\u0148 biridir. Ol Seljuklar d\u00f6wr\u00fcni\u0148 binag\u00e4rlik sungatyny\u0148 ussatlygyny g\u00f6rkez\u00fd\u00e4n aja\u00fdyp nusgadyr.<\/p>\n<p>\u200b\u00ddadyg\u00e4rligi\u0148 gurlu\u015f wagty barada irki d\u00f6w\u00fcrlerde anyk maglumatlar bolmasa-da, so\u0148ky arheologik barlaglar we okalan kufi \u00fdazgylary netijesinde anyk senesi kesgitlenildi. K\u00fcmmeti\u0148 da\u015f \u00fd\u00fcz\u00fcnd\u00e4ki \u00fdazgyny\u0148 g\u00f6rkezi\u015fine g\u00f6r\u00e4, bu desga 1098-nji \u00fdylda (hijri 491-nji \u00fdylda) bina edilipdir. Bu, k\u00fcmmeti\u0148 XI asyry\u0148 ahyryna, \u00fdagny Seljuk t\u00fcrkmenlerini\u0148 d\u00f6wletini\u0148 g\u00fcll\u00e4p \u00f6sen d\u00f6wr\u00fcne degi\u015flidigini a\u0148lad\u00fdar. Taryh\u00e7y as-Samanyny\u0148 (1113\u20131167 \u00fd.) &#8220;Kitap al-ansab&#8221; (&#8220;Atlary\u0148 genologik kitaby&#8221;) atly eserinde ber\u00fd\u00e4n maglumatlaryna g\u00f6r\u00e4, bu \u00fdadyg\u00e4rlik \u015eyh Ahmet al-Hadyny\u0148 mazaryny\u0148 \u00fcst\u00fcne bina edilipdir. Ahmet al-Hady X\u2013XI asyrlarda Sarahs t\u00f6wereklerinde \u00fda\u015fap, il i\u00e7inde uly abra\u00fda e\u00fde bolan musulman dinini\u0148 g\u00f6rn\u00fckli wekillerini\u0148 biri bolupdyr. Ol k\u00fcmmeti\u0148 \u00fderle\u015fen \u00fderind\u00e4ki Andukan atly uly obadan bolupdyr.<\/p>\n<p>\u200b\u00dderli ilat tarapyndan bu ymarata &#8220;\u00ddartyg\u00fcmmez&#8221; (\u00fdarym g\u00fcmmez) di\u00fdilmegi, onu\u0148 bizi\u0148 g\u00fcnlerimize \u00fdarym\u00fdumrulan \u00fdagda\u00fdda gelip \u00fdetmegi bilen baglany\u015fyklydyr. Onu\u0148 g\u00fcmmezini\u0148 we diwarlaryny\u0148 uly b\u00f6legi saklanyp galmany \u00fc\u00e7in, bu at halk arasynda gi\u0148den \u00fda\u00fdrapdyr. K\u00e4bir rowa\u00fdatlarda bolsa ony Muhammet Hanapi\u00fdany\u0148 (Ymammuhammet baba) guburhanasy di\u00fdip atlandyr\u00fdarlar.\u00ddartyg\u00fcmmez Seljuk binag\u00e4rlik mekdebini\u0148 \u00f6r\u00e4n \u00f6zbolu\u015fly we t\u00e4sin nusgasydyr.K\u00fcmmet esasan bi\u015fen kerpi\u00e7den (23\u00d723\u00d75-5,5 sm) gurlupdyr. Plan bo\u00fdun\u00e7a ol ined\u00f6rd\u00fcl (da\u015fky taraplary 12\u00d712 metr) g\u00f6rn\u00fc\u015fdedir. Diwarlary\u0148 galy\u0148lygy 1,75 metre \u00fdetipdir.<\/p>\n<p>Desgany\u0148 i\u0148 t\u00e4sin a\u00fdratynlygy onu\u0148 g\u00fcmmezidir. G\u00fcmmez ined\u00f6rd\u00fcl binany\u0148 \u00fcst\u00fcnde gurlup, ol \u00f6zbolu\u015fly parus ulgamy arkaly amala a\u015fyrylypdyr. Bu ulgam uly \u00fc\u00e7 g\u00fcber\u00e7ekden d\u00fcz\u00fclen we depesi d\u00f6rd\u00fcnji g\u00fcber\u00e7ek bilen tamamlan\u00fdan \u00f6zbolu\u015fly bir usul bolup, Seljuk binag\u00e4rligini\u0148 in\u017eener\u00e7ilik we estetiki \u00e7\u00f6zg\u00fctlerini g\u00f6rkez\u00fd\u00e4r. Diwarlary\u0148 da\u015fky \u00fd\u00fcz\u00fcni\u0148 \u00f6r\u00fcmi be\u00fdleki Sarahs \u00fdadyg\u00e4rliklerind\u00e4ki \u00fdaly nagy\u015fly bolup, kerpi\u00e7ler go\u015falandyrylyp, hatda &#8220;ar\u00e7a&#8221; \u015fekilinde \u00f6r\u00fcli\u015fi ussatlary\u0148 \u00fdokary h\u00fcn\u00e4rini g\u00f6rkez\u00fd\u00e4r.K\u00fcmmeti\u0148 a\u00fdratynlyklaryny\u0148 \u00fdene biri, onu\u0148 girelgesini\u0148 esasy arhitektura desgalaryny\u0148 k\u00f6p\u00fcsinden tapawutlylykda g\u00fcnorta bakdyrylandygydyr. \u015ee\u00fdle-de, h\u00e4zirki wagtda onda tag\u00e7alaryny\u0148 we girelge pe\u015ftagyny\u0148 \u00fdokdugy bellenil\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>\u200bH\u00e4zirki wagtda \u00ddartyg\u00fcmmez k\u00fcmmeti gaty we\u00fdran bolan \u00fdagda\u00fdda saklanyp galypdyr. \u00dd\u00f6ne onu\u0148 g\u00fcnorta we g\u00fcndogar-g\u00fcnbatar diwarlaryndan b\u00f6lekler saklanyp galan. K\u00fcmmet 1931-nji \u00fdylda ilkinji gezek hasaba alnyp, g\u00f6rn\u00fckli alymlar G.A. Puga\u00e7enkowa we M.\u00dd. Masson tarapyndan \u00f6wrenilipdir. So\u0148ky \u00fdyllarda, hususan-da 1994-1995 we 2004-nji \u00fdyllarda bu taryhy \u00fdadyg\u00e4rligi gorap saklamak we dikeltmek bo\u00fdun\u00e7a i\u015fler alnyp baryldy.<\/p>\n<p>\u200b\u00ddartyg\u00fcmmez k\u00fcmmeti Seljuk d\u00f6wr\u00fcni\u0148 \u00fdokary binag\u00e4rlik ussatlygyny, dini-filosofik taglymatlary\u0148 arhitektura si\u0148dirili\u015fini g\u00f6rkez\u00fd\u00e4n m\u00f6h\u00fcm \u00fdadyg\u00e4rlikdir. Onu\u0148 XI asyrda gurlanlygy we \u015eyh Ahmet al-Hadyny\u0148 mazaryny sakla\u00fdandygy baradaky ylmy maglumatlar, bu desgany\u0148 T\u00fcrkmenistany\u0148 medeni mirasyny\u0148 a\u00fdrylmaz b\u00f6legidigini we Be\u00fdik \u00dd\u00fcpek \u00fdoluny\u0148 ugrundaky taryhy ojaklary\u0148 \u00e4hmi\u00fdetini \u00fdene bir gezek tassykla\u00fdar.\u00ddartyg\u00fcmmez &#8211; Ha\u00e7an gurlany anyk a\u00fddylmasa-da, orta asyrlara degi\u015fli binag\u00e4rlik \u00fdadyg\u00e4rligidir.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>Ta\u015fpolatowa H\u00fcrmet<\/em><\/strong><br \/>\n<strong><em>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 110-njy toparyny\u0148 talyby<\/em><\/strong><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00ddartyg\u00fcmmez k\u00fcmmeti \u2013 bu T\u00fcrkmenistany\u0148 Ahal wela\u00fdatyny\u0148 Sarahs etrabyny\u0148 \u00e7\u00e4ginde, K\u00f6ne Sarahs \u015f\u00e4herini\u0148 haraba\u00e7ylygyndan takmynan 7-8 km g\u00fcnorta-g\u00fcndogar tarapda \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4n orta asyrlara degi\u015fli i\u0148 gymmatly binag\u00e4rlik \u00fdadyg\u00e4rliklerini\u0148 biridir. Ol Seljuklar d\u00f6wr\u00fcni\u0148 binag\u00e4rlik sungatyny\u0148 ussatlygyny g\u00f6rkez\u00fd\u00e4n aja\u00fdyp nusgadyr. \u200b\u00ddadyg\u00e4rligi\u0148 gurlu\u015f wagty barada irki d\u00f6w\u00fcrlerde anyk maglumatlar bolmasa-da, so\u0148ky arheologik barlaglar we okalan kufi \u00fdazgylary netijesinde anyk [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25681"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25681"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25681\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25682,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25681\/revisions\/25682"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25681"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25681"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25681"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}