{"id":25726,"date":"2025-10-18T21:43:11","date_gmt":"2025-10-18T16:43:11","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25726"},"modified":"2025-10-18T21:43:11","modified_gmt":"2025-10-18T16:43:11","slug":"franklin-agajy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25726","title":{"rendered":"Franklin Agajy"},"content":{"rendered":"<p>\u200bFranklin agajy (Franklinia alatamaha), k\u00e4wagt &#8220;\u00dditen Kamelli\u00fda&#8221; \u00fda-da &#8220;Amerikan \u00c7a\u00fd Agajy&#8221; di\u00fdlip hem atlandyryl\u00fdar, botanika taryhynda \u00f6r\u00e4n se\u00fdrek we ge\u0148 \u00fdagda\u00fdy bilen tanal\u00fdar. Ol h\u00e4zirki wagtda tebigatda \u00fdok bolan (Extinct in the Wild) ilkinji we i\u0148 me\u015fhur \u00f6s\u00fcmlikleri\u0148 biridir.Bu aga\u00e7 di\u0148e AB\u015e-ny\u0148 Jorji\u00fda \u015ftatyny\u0148 g\u00fcnorta-g\u00fcndogaryndaky Altamaha der\u00fdasyny\u0148 kenarlarynda, takmynan 2-3 gektarlyk ki\u00e7ijik bir me\u00fddanda du\u015f gel\u00fd\u00e4rdi.Ol ilkinji gezek 1765-nji \u00fdylda me\u015fhur amerikan botanikleri Jon Bartram we onu\u0148 ogly Wil\u00fdam Bartram tarapyndan tapyldy.Ol Jon Bartramy\u0148 \u00fdakyn dosty, me\u015fhur amerikan d\u00f6wlet i\u015fg\u00e4ri we alym Benjamin Frankliny\u0148 hormatyna d\u00f2retdi. Franklin agajy tebigatda i\u0148 so\u0148ky gezek 1803-nji \u00fdylda g\u00f6rl\u00fcpdir (k\u00e4bir \u00e7e\u015fmelerde 1790-njy \u00fdyl hem agzal\u00fdar). \u015eondan b\u00e4ri, tebigy \u00fda\u015fa\u00fdy\u015f \u00fderinde \u00e4hli g\u00f6zleglere garamazdan, tapylmandyr.<\/p>\n<p>\u200b Onu\u0148 tebigatda \u00fdok bolmagyny\u0148 anyk seb\u00e4bi n\u00e4bellidir, emma i\u0148 esasy seb\u00e4pler h\u00f6km\u00fcnde \u015fular.Gola\u00fdda ekilen pagta \u00f6s\u00fcmlikleri bilen getirilen kesel (Phytophthora cinnamomi \u00fdaly k\u00f6k \u00e7\u00fc\u00fdremegi).H\u00e4zirki wagtda d\u00fcn\u00fd\u00e4de bar bolan Franklin aga\u00e7laryny\u0148 \u00e4hlisi, 1777-nji \u00fdylda Wil\u00fdam Bartramy\u0148 Altamaha der\u00fdasyny\u0148 kenaryndan \u00fdygnan tohumlaryndan \u00f6sd\u00fcrilip \u00fdeti\u015fdirilen aga\u00e7lary\u0148 neslindendir.Bu \u00fdagda\u00fd ony &#8220;g\u00f6rkezilen \u00fderde diri galan (Ex Situ Conservation)&#8221; i\u0148 me\u015fhur mysallaryny\u0148 biri ed\u00fd\u00e4r. Bartramlar ony tebigy \u00fdagda\u00fdda \u00fditip gitmeginden halas eden adamlar h\u00f6km\u00fcnde taryha girdi.<\/p>\n<p>Ulaglygy orta\u00e7a, adat\u00e7a k\u00f6p s\u00fct\u00fcnli uly gyrymsy aga\u00e7 \u00fda-da ki\u00e7i aga\u00e7 bolup \u00f6s\u00fd\u00e4r. Be\u00fdikligi 3-den 6 metre (10-20 fut) \u00e7enli \u00fdetip bil\u00fd\u00e4r. Onu\u0148 i\u0148 g\u00f6ze il\u00fd\u00e4n a\u00fdratynlygy uly, g\u00fclleri (diametri 5-8 sm). G\u00fcller ak re\u0148kli bolup, merkezinde a\u00fdratyn naryn\u00e7-sary re\u0148kli atalyklar (stamens) topary bar.Be\u00fdleki k\u00f6p aga\u00e7lardan tapawutlylykda, Franklin agajy tomusy\u0148 ahyrynda we g\u00fc\u00fdz\u00fc\u0148 ba\u015fynda (I\u00fduldan Sent\u00fdabr a\u00fdyna \u00e7enli) g\u00fclle\u00fd\u00e4r.Uzyn, \u00fdalpyldawuk go\u00fdy \u00fda\u015fyl \u00fdapraklary g\u00fc\u00fdzde aja\u00fdyp naryn\u00e7, gyzyl we go\u00fdy gyrmyzy re\u0148klere \u00f6wr\u00fcl\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>\u200bNetije: Franklin agajy, tebigatda \u00fdok bolan g\u00f6rn\u00fc\u015fleri\u0148 adamlar tarapyndan n\u00e4hili gorag astyna alnyp, saklanyp bilinjekdigini\u0148 aja\u00fdyp mysaly bolup dur\u00fdar. Ol h\u00e4zirki wagtda d\u00fcn\u00fd\u00e4ni\u0148 \u00e4hli botanika baglarynda we se\u00fdilg\u00e4hlerinde se\u00fdrek we gymmatly miras h\u00f6km\u00fcnde \u00f6sd\u00fcril\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>Ba\u00fdramgeldi\u00fdewa Ma\u00fdsa<\/strong><\/em><br \/>\n<em><strong>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 111-nji toparyny\u0148 talyby<\/strong><\/em><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u200bFranklin agajy (Franklinia alatamaha), k\u00e4wagt &#8220;\u00dditen Kamelli\u00fda&#8221; \u00fda-da &#8220;Amerikan \u00c7a\u00fd Agajy&#8221; di\u00fdlip hem atlandyryl\u00fdar, botanika taryhynda \u00f6r\u00e4n se\u00fdrek we ge\u0148 \u00fdagda\u00fdy bilen tanal\u00fdar. Ol h\u00e4zirki wagtda tebigatda \u00fdok bolan (Extinct in the Wild) ilkinji we i\u0148 me\u015fhur \u00f6s\u00fcmlikleri\u0148 biridir.Bu aga\u00e7 di\u0148e AB\u015e-ny\u0148 Jorji\u00fda \u015ftatyny\u0148 g\u00fcnorta-g\u00fcndogaryndaky Altamaha der\u00fdasyny\u0148 kenarlarynda, takmynan 2-3 gektarlyk ki\u00e7ijik bir me\u00fddanda du\u015f [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25726"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25726"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25726\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25727,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25726\/revisions\/25727"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25726"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25726"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25726"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}