{"id":25748,"date":"2025-10-18T21:55:06","date_gmt":"2025-10-18T16:55:06","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25748"},"modified":"2025-10-18T21:55:06","modified_gmt":"2025-10-18T16:55:06","slug":"hazirki-dowrun-in-tasin-we-ahmiyetli-agirt-uly-teleskoplary","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25748","title":{"rendered":"H\u00e4zirki d\u00f6wr\u00fc\u0148 i\u0148 t\u00e4sin we \u00e4hmi\u00fdetli \u00e4girt uly teleskoplary"},"content":{"rendered":"<p>\u200bH\u00e4zirki wagtda astronomi\u00fdada iki sany i\u0148 uly we i\u0148 t\u00e4sirli teleskop bar: biri kosmosda, be\u00fdlekisi bolsa \u00dderi\u0148 \u00fcst\u00fcnde gurul\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200b1. Je\u00fdms Webb Kosmos Teleskopy (James Webb Space Telescope &#8211; JWST)<\/p>\n<p>\u200bBu teleskop &#8220;Hubble&#8221; teleskopyny\u0148 yzynda durup, ondan alty esse uly \u00fdagtylyk \u00fdygnama me\u00fddan\u00e7asyna e\u00fdedir we esasan infragyzyl (gyzgynlyk) \u00fdagtylykda i\u015fle\u00fd\u00e4r.Bu \u00e4girt uly teleskoplar \u00e4lemi\u0148 syrlaryny \u00e7\u00f6zmekde we adamy\u0148 kosmos baradaky d\u00fc\u015f\u00fcnjesini d\u00fc\u00fdpg\u00f6ter \u00fc\u00fdtgetmekde \u00f6r\u00e4n wajyp orun e\u00fdele\u00fd\u00e4rler. \u00d6r\u00e4n Uly Teleskop (Extremely Large Telescope &#8211; ELT)<\/p>\n<p>Bu teleskop \u00ddewropany\u0148 G\u00fcnorta Obserwatori\u00fdasy (ESO) tarapyndan gurul\u00fdan we \u00dderi\u0148 \u00fcst\u00fcnde \u00fderle\u015fjek i\u0148 uly optiki (g\u00f6r\u00fcn\u00fd\u00e4n) teleskop bolar.<\/p>\n<p>I\u015fle\u00fd\u00e4n \u00fderi Kosmos (\u00dderden 1.5 million km uzaklykda, L2 Lagrange nokadynda)<\/p>\n<p>Uzynlygy 6.5 metr diametrli esasy a\u00fdna (18 sany altybur\u00e7 b\u00f6lekden ybarat)<\/p>\n<p>Esasy wezipesi \u00c4lemi\u0148 i\u0148 gadymy galaktikalaryny, \u00fdagny Uly Partlamadan so\u0148ky ilkinji \u00fdyldyzlary\u0148 we galaktikalary\u0148 d\u00f6re\u00fd\u015fini \u00f6wrenmek.<\/p>\n<p>N\u00e4meler ed\u00fd\u00e4r T\u00e4ze \u00fdyldyzlary\u0148 we planetalary\u0148 d\u00f6re\u00fd\u00e4n \u00fderlerine (gaz we tozan bulutlaryna) infragyzyl \u00fdagtylyk bilen sered\u00fd\u00e4r. Ekzoplanetalary\u0148 (G\u00fcn sistemasyny\u0148 da\u015fyndaky planetalar) atmosferasyny analiz ed\u00fd\u00e4r.A\u00fdratynlygy A\u00fdnasy altyn bilen \u00f6rt\u00fclen (infragyzyl \u015f\u00f6hl\u00e4ni has gowy yzyna serpikdirmek \u00fc\u00e7in). I\u015flemek \u00fc\u00e7in \u00f6r\u00e4n sowuk temperatura (-220^\\circ\\text{C} t\u00f6weregi) zerur.A\u00fdratynlygy Maglumat<\/p>\n<p>I\u015fle\u00fd\u00e4n \u00fderi \u00dderi\u0148 \u00fcst\u00fcnde (\u00c7ilid\u00e4ki Atakama \u00e7\u00f6li, Armazones dagynda)<\/p>\n<p>Uzynlygy 39.3 metr diametrli esasy a\u00fdna (1000-e gola\u00fd ki\u00e7i altybur\u00e7 b\u00f6lekden ybarat)<\/p>\n<p>Esasy wezipesi \u00dderi\u0148 \u00fcst\u00fcnden astronomik g\u00f6zeg\u00e7ilikleri\u0148 m\u00fcmkin bolan i\u0148 \u00fdokary derejesini gazanmak.<\/p>\n<p>N\u00e4meler etmeli \u00c4lem gi\u0148i\u015fligini JWST bilen bilelikde \u00f6wrenmek, has ki\u00e7i we gow\u015fak ob\u00fdektleri, mysal \u00fc\u00e7in Ekzoplanetalary\u0148 suratlaryny i\u0148 \u00fdokary takyklyk bilen almak.<\/p>\n<p>A\u00fdratynlygy \u00dderi\u0148 atmosferasyny\u0148 t\u00e4sirini \u00fdok etmek \u00fc\u00e7in Adaptiw Optika (Adaptive Optics) atly i\u0148 k\u00e4mil tehnologi\u00fdany ulan\u00fdar. Taslamany\u0148 tamamlanmagy 2028-nji \u00fdyllara me\u00fdille\u015fdiril\u00fd\u00e4r. Kwadrati kilometrlik massiw (Square Kilometre Array &#8211; SKA)<\/p>\n<p>\u200bBu teleskop optiki (g\u00f6r\u00fcn\u00fd\u00e4n) teleskop d\u00e4l, e\u00fdsem radio tolkunlaryny \u00fdygnajak i\u0148 uly radio teleskop bolup dur\u00fdar.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>\u015eyhy\u00fdew Kerim<\/strong><\/em><br \/>\n<em><strong>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 111-nji toparyny\u0148 talyby<\/strong><\/em><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u200bH\u00e4zirki wagtda astronomi\u00fdada iki sany i\u0148 uly we i\u0148 t\u00e4sirli teleskop bar: biri kosmosda, be\u00fdlekisi bolsa \u00dderi\u0148 \u00fcst\u00fcnde gurul\u00fdar. \u200b1. Je\u00fdms Webb Kosmos Teleskopy (James Webb Space Telescope &#8211; JWST) \u200bBu teleskop &#8220;Hubble&#8221; teleskopyny\u0148 yzynda durup, ondan alty esse uly \u00fdagtylyk \u00fdygnama me\u00fddan\u00e7asyna e\u00fdedir we esasan infragyzyl (gyzgynlyk) \u00fdagtylykda i\u015fle\u00fd\u00e4r.Bu \u00e4girt uly teleskoplar \u00e4lemi\u0148 syrlaryny [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25748"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25748"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25748\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25749,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25748\/revisions\/25749"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25748"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25748"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25748"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}