{"id":25833,"date":"2025-10-22T18:51:09","date_gmt":"2025-10-22T13:51:09","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25833"},"modified":"2025-10-22T18:51:09","modified_gmt":"2025-10-22T13:51:09","slug":"litosfera-yerin-dasky-gaty-gabygy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25833","title":{"rendered":"Litosfera  \u00dderi\u0148 Da\u015fky Gaty Gabygy"},"content":{"rendered":"<p>Litosfera, \u00dderi\u0148 da\u015fky gaty gabygy bolup, hakykatdan-da \u00f6r\u00e4n gyzykly we k\u00f6p syrly gurlu\u015fdyr.<\/p>\n<p>\u200bLitosfera n\u00e4me?<\/p>\n<p>\u200b&#8221;Litosfera&#8221; s\u00f6zi grek\u00e7e &#8220;litos&#8221; (da\u015f, gaty) we &#8220;sfera&#8221; (gabyk) s\u00f6zlerinden gelip \u00e7yk\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200bOl \u00dder gabygyny we \u00fdokarky mantiany\u0148 i\u0148 gaty, ma\u00fdy\u015fgak d\u00e4l b\u00f6legini \u00f6z i\u00e7ine al\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200bOnu\u0148 galy\u0148lygy gaty \u00fc\u00fdtge\u015fikdir: okeanlary\u0148 a\u015fagynda 5-10 km-den 50-60 km-e \u00e7enli, materikleri\u0148 a\u015fagynda bolsa 100-200 km-e \u00e7enli \u00fdetip bil\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>\u200bLitosfera plitalary: Litosfera bitewi bir gabyk d\u00e4l-de, uly we ki\u00e7i b\u00f6leklere \u2013 litosfera plitalaryna b\u00f6l\u00fcn\u00fd\u00e4r. H\u00e4zirki wagtda 7 sany uly (6 materik we 1 \u00dduwa\u015f okean) we birn\u00e4\u00e7e ki\u00e7i plitalar hasaplan\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200bPlitalary\u0148 hereketi: Bu plitalar \u00fdokarky mantiany\u0148 has \u00fdum\u015fak we ma\u00fdy\u015fgak gatlagyny\u0148 (astenogany\u0148) \u00fcst\u00fcnde \u00fdyljydyklary \u00fc\u00e7in hemi\u015fe hereket ed\u00fd\u00e4rler. Bu herekete plitalary\u0148 tektonikasy di\u00fdil\u00fd\u00e4r. Olar bir-birinden uzakla\u015fyp, \u00fdakynla\u015fyp \u00fda-da biri-birini\u0148 gapdalyndan s\u00fc\u00fd\u015f\u00fcp ge\u00e7ip bil\u00fd\u00e4rler.<\/p>\n<p>\u200bZelzeleler we wulkanlar: Litosfera plitalaryny\u0148 ara\u00e7\u00e4kleri \u00dderi\u0148 i\u0148 hereketje\u0148 \u00fderleri bolup dur\u00fdar. Plitalary\u0148 \u00e7akny\u015fmagy \u00fda-da s\u00fc\u00fd\u015fmegi netijesinde g\u00fc\u00fd\u00e7li \u00fder titremeler (zelzeleler) we wulkan atyly\u015flary \u00fd\u00fcze \u00e7yk\u00fdar. Meselem, \u00dduwa\u015f okeanyny\u0148 t\u00f6weregind\u00e4ki &#8220;Odly halka&#8221; (Ring of Fire) bu plitalary\u0148 ara\u00e7\u00e4gi bolup, d\u00fcn\u00fd\u00e4ni\u0148 i\u0148 k\u00f6p wulkanlary we zelzeleleri \u015fol \u00fderde bol\u00fdar. Litosfera plitalaryny\u0148 bir-birine \u00fdakynla\u015f\u00fdan \u00fderlerinde (kollizi\u00fda zolaklarynda) \u00dder gabygy gysyl\u00fdar we \u00fdokarlygyna galk\u00fdar. Munu\u0148 netijesinde \u00e4girt uly dag geri\u015fleri (mysal \u00fc\u00e7in, Gimala\u00fd, Alp daglary) emele gel\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>Materik gabygy (kontinental gabyk) esasan granit we bazalt gatlaklaryndan dur\u00fdar we has gadymydyr.Okean gabygy has in\u00e7e bolup, esasan bazalt gatlagyndan dur\u00fdar we materik gabygyna g\u00f6r\u00e4 has \u00fda\u015fdyr. Ol hemi\u015fe okeanlary\u0148 ortasyndaky depelerde (orta-okean geri\u015flerinde) emele gel\u00fd\u00e4r we \u00e7u\u0148lukdaky oluklarda (transs-form \u00fdalpaklyklarda) mantiany\u0148 i\u00e7ine si\u0148ip \u00fdok bol\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200bLitosferany\u0148 bu \u00fc\u00fdtge\u015fik gurlu\u015fy we hemi\u015fe dowam ed\u00fd\u00e4n hereketi, \u00dderi\u0148 \u00fd\u00fcz\u00fcni, rel\u00fdefini we bizi\u0148 planetamyzy\u0148 geologik taryhyny kesgitle\u00fd\u00e4n esasy g\u00fc\u00fd\u00e7 bolup dur\u00fdar.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>Awli\u00fdewa Akjag\u00fcl<\/strong><\/em><br \/>\n<em><strong>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 114-nji toparyny\u0148 talyby<\/strong><\/em><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Litosfera, \u00dderi\u0148 da\u015fky gaty gabygy bolup, hakykatdan-da \u00f6r\u00e4n gyzykly we k\u00f6p syrly gurlu\u015fdyr. \u200bLitosfera n\u00e4me? \u200b&#8221;Litosfera&#8221; s\u00f6zi grek\u00e7e &#8220;litos&#8221; (da\u015f, gaty) we &#8220;sfera&#8221; (gabyk) s\u00f6zlerinden gelip \u00e7yk\u00fdar. \u200bOl \u00dder gabygyny we \u00fdokarky mantiany\u0148 i\u0148 gaty, ma\u00fdy\u015fgak d\u00e4l b\u00f6legini \u00f6z i\u00e7ine al\u00fdar. \u200bOnu\u0148 galy\u0148lygy gaty \u00fc\u00fdtge\u015fikdir: okeanlary\u0148 a\u015fagynda 5-10 km-den 50-60 km-e \u00e7enli, materikleri\u0148 a\u015fagynda bolsa [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25833"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25833"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25833\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25834,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25833\/revisions\/25834"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25833"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25833"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25833"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}