{"id":25872,"date":"2025-10-22T20:51:24","date_gmt":"2025-10-22T15:51:24","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25872"},"modified":"2025-10-22T20:51:24","modified_gmt":"2025-10-22T15:51:24","slug":"daglar-nadip-doreyar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25872","title":{"rendered":"Daglar N\u00e4dip D\u00f6re\u00fd\u00e4r?"},"content":{"rendered":"<p>\u200b&#8221;Daglar n\u00e4dip d\u00f6re\u00fd\u00e4r?&#8221; di\u00fden sorag, geologi\u00fdany\u0148 i\u0148 esasy we gyzykly temalaryny\u0148 biridir. Olary\u0148 d\u00f6remegini\u0148 esasy seb\u00e4bi, hakykatdan-da, litosfera plitalaryny\u0148 \u00e7akny\u015fmagydyr (\u00fda-da ylmy dilde kollizi\u00fda di\u00fdil\u00fd\u00e4r).Daglary\u0148 D\u00f6remegini\u0148 \u00dc\u00e7 Esasy \u00ddoly Bar.<\/p>\n<p>\u200bLitosfera plitalary \u00e7akny\u015fanda, \u00fda-da biri-birine gysy\u015f edende, daglar \u00fc\u00e7 hili esasy \u00fdol bilen d\u00f6re\u00fd\u00e4r:Daglar esasan hem litosfera plitalaryny\u0148 hereketleri netijesinde d\u00f6re\u00fd\u00e4r. Bu hadysa geologi\u00fdada plitalary\u0148 tektonikasy di\u00fdlip atlandyryl\u00fdar.Plitalary\u0148 \u00c7akny\u015fmagy (Gaty\u015fyk Daglar)Bu daglary\u0148 d\u00f6remegini\u0148 i\u0148 \u00fda\u00fdran we esasy usulydyr.<\/p>\n<p>\u200bIki sany litosfera plitasyny\u0148, k\u00f6plen\u00e7 iki sany kontinental (materik) plitasyny\u0148 biri-birine gysy\u015f g\u00fc\u00fdji bilen \u00fdakynla\u015fmagy esasynda bolup ge\u00e7\u00ff\u00e0r.<\/p>\n<p>Kontinental gabyklar \u00fde\u0148il bolany \u00fc\u00e7in biri-birini\u0148 a\u015fagyna si\u0148ip bilme\u00fd\u00e4rler. Onu\u0148 \u00fderine, gysy\u015f astynda gabyk gatlaklary \u00fdokarlygyna dyrmy\u015f\u00fdar, eple\u015f\u00fd\u00e4r we \u00fdokary galk\u00fdar. Bu hadysa gabygy\u0148 eplenmegi (folding) di\u00fdil\u00fd\u00e4r.Gimala\u00fdlar (Hindistan plitasy bilen \u00ddewrazi\u00fda plitasyny\u0148 \u00e7akny\u015fmagy), Alp daglary.Bu, okean plitasyny\u0148 kontinental plita bilen \u00e7akny\u015fmagyndan d\u00f6re\u00fd\u00e4n dag zynjyrlarydyr. Agryrak bolan okean plitasyny\u0148 \u00fde\u0148il kontinental plitasyny\u0148 a\u015fagyna si\u0148megi (bu hadysa subduksi\u00fda di\u00fdil\u00fd\u00e4r).<\/p>\n<p>\u200bA\u015fak si\u0148en okean gabygy mantiany\u0148 i\u00e7inde er\u00e4p ba\u015fla\u00fdar. Emele gelen magma \u00fdokaryk galyp, kontinental plitany\u0148 \u00fcst \u00fd\u00fcz\u00fcnde bir hatar wulkanlary emele getir\u00fd\u00e4r. Bu wulkanlar yzly-yzyna hatar bolup, dag zynjyryny d\u00f6red\u00fd\u00e4r.Bu g\u00f6rn\u00fc\u015fde daglar esasy gysy\u015f netijesinde d\u00e4l-de, gabyk gatlagyny\u0148 \u00fd\u00fcz\u00fclmegi \u00fda-da s\u00fc\u00fd\u015fmegi netijesinde d\u00f6re\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>Plitalary\u0148 uzalma g\u00fc\u00fd\u00e7leri seb\u00e4pli \u00fda-da uly \u00fder \u00fd\u00fcz\u00fclmeleri (\u00fdaryklary) bo\u00fdun\u00e7a hereketi seb\u00e4pli gabygy\u0148 b\u00f6lekleri \u00fdokaryk gal\u00fdar \u00fda-da a\u015fak \u00e7\u00f6k\u00fd\u00e4r. \u00ddokary galan b\u00f6lekler blokly daglary (Block Mountains) emele getir\u00fd\u00e4r.Demirgazyk Amerikadaky Great Basin sebitind\u00e4ki k\u00e4bir daglar.<\/p>\n<p>\u200bGysga\u00e7a a\u00fddylanda, daglar millionlar\u00e7a \u00fdyly\u0148 dowamynda, \u00dderi\u0148 i\u00e7erki g\u00fc\u00fd\u00e7lerini\u0148 litosfera plitalaryny biri-birine iteklemegi, \u00e7ekmegi we gysmagy netijesinde emele gel\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>Amaguly\u00fdew Ybra\u00fdym<\/em><\/strong><br \/>\n<strong><em>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 119-njy toparyny\u0148 talyby<\/em><\/strong><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u200b&#8221;Daglar n\u00e4dip d\u00f6re\u00fd\u00e4r?&#8221; di\u00fden sorag, geologi\u00fdany\u0148 i\u0148 esasy we gyzykly temalaryny\u0148 biridir. Olary\u0148 d\u00f6remegini\u0148 esasy seb\u00e4bi, hakykatdan-da, litosfera plitalaryny\u0148 \u00e7akny\u015fmagydyr (\u00fda-da ylmy dilde kollizi\u00fda di\u00fdil\u00fd\u00e4r).Daglary\u0148 D\u00f6remegini\u0148 \u00dc\u00e7 Esasy \u00ddoly Bar. \u200bLitosfera plitalary \u00e7akny\u015fanda, \u00fda-da biri-birine gysy\u015f edende, daglar \u00fc\u00e7 hili esasy \u00fdol bilen d\u00f6re\u00fd\u00e4r:Daglar esasan hem litosfera plitalaryny\u0148 hereketleri netijesinde d\u00f6re\u00fd\u00e4r. Bu hadysa geologi\u00fdada plitalary\u0148 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25872"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25872"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25872\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25873,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25872\/revisions\/25873"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25872"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25872"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25872"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}