{"id":25876,"date":"2025-10-22T20:54:53","date_gmt":"2025-10-22T15:54:53","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25876"},"modified":"2025-10-22T20:54:53","modified_gmt":"2025-10-22T15:54:53","slug":"plitalaryn-tektonikasy-we-wulkanik-hadysalar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25876","title":{"rendered":"Plitalary\u0148 Tektonikasy we Wulkanik Hadysalar"},"content":{"rendered":"<p>Wulkan atylmasy (\u00fda-da wulkanizm) \u00dderi\u0148 i\u00e7ki gatlaklaryndaky \u00fdokary basy\u015fly gyzgyn magmany\u0148 (er\u00e4n da\u015f) \u00dder gabygyny\u0148 \u00fcsti bilen da\u015fyna \u00e7ykmagy netijesinde d\u00f6re\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>\u200b1. Magmany\u0148 D\u00f6re\u00fd\u015fi (Er\u00e4n Da\u015f)<\/p>\n<p>\u200bWulkan atylmasy, k\u00f6plen\u00e7, litosfera plitalaryny\u0148 ara\u00e7\u00e4klerinde (subduksi\u00fda zolaklary, plitalary\u0148 biri-birinden uzakla\u015f\u00fdan \u00fderleri) \u00fda-da gabygy\u0148 in\u00e7e \u00fderlerinde (hotspots) emele gel\u00fd\u00e4r.Agry okean plitasy kontinental plitany\u0148 a\u015fagyna si\u0148ende (subduksi\u00fda), a\u015fak d\u00fc\u015f\u00fd\u00e4n gabyk bilen suw mantiany\u0148 i\u00e7ind\u00e4ki da\u015fy\u0148 eremek temperaturasyny peseld\u00fd\u00e4r. Bu ereme, magmany\u0148 emele gelmegine seb\u00e4p bol\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200bPlitalary\u0148 Aralygynda (Orta Okean Ger\u015finde): Plitalar biri-birinden uzakla\u015f\u00fdan \u00fderlerde (meselem, Atlantik okeanyny\u0148 ortasyndaky ger\u015finde) mantiany\u0148 a\u015faky materialy \u00fdokary gal\u00fdar. Basy\u015f pesel\u00fd\u00e4nligi seb\u00e4pli, bu da\u015f er\u00e4p magmany emele getir\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>\u200b2. Magma Kamerasyny\u0148 Emele Gelmegi<\/p>\n<p>\u200bEmele gelen magma t\u00f6weregind\u00e4ki gaty da\u015fdan has \u00fde\u0148il bolandygy \u00fc\u00e7in \u00fdokary galyp ba\u015fla\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200bBu magma \u00dder gabygyny\u0148 a\u015fagynda uly bo\u015fluklarda toplan\u00fdar. Bu \u00fdere magma kamerasy di\u00fdil\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>\u200b3. Basy\u015fy\u0148 \u00ddokarlanmagy<\/p>\n<p>\u200bAtylma bolmazdan \u00f6\u0148, magma kamerasyny\u0148 i\u00e7inde uly basy\u015f toplan\u00fdar:<\/p>\n<p>\u200bMagma \u00fdokary galanda, ondan gazlar (esasan suw bugy, uglekisly gaz we k\u00fck\u00fcrt gazy) b\u00f6l\u00fcnip a\u00fdryl\u00fdar. Bu gazlar kamerasyny\u0148 \u00fcstki b\u00f6leginde toplan\u00fdar we basy\u015fy a\u015fa \u00fdokary galdyr\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200bT\u00e4ze Magmany\u0148 Gelmegi: Eger a\u015fakdan t\u00e4ze magma kamerasa gelip go\u015fulsa, onda bar bolan magmany\u0148 \u00fcst\u00fcne go\u015fma\u00e7a basy\u015f d\u00f6re\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>\u200b4. Atylmagy\u0148 Ba\u015flanmagy<\/p>\n<p>\u200bMagmany\u0148 we gazlary\u0148 basy\u015fy, onu\u0148 \u00fcst\u00fcnd\u00e4ki gabygy\u0148 (dag jynslaryny\u0148) berkliginden has \u00fdokary galanda, gabyk \u00fdaryl\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200bMagma \u00fdarylgy\u0148 (wulkanik kanal) \u00fcsti bilen a\u015fa g\u00fc\u00fd\u00e7 bilen \u00fdokary ga\u00fddyp, \u00fderi\u0148 \u00fcst\u00fcne \u00e7yk\u00fdar.Magma \u00fderi\u0148 \u00fcst\u00fcne \u00e7ykandan so\u0148 lawa di\u00fdil\u00fd\u00e4r. Lawa \u00fdagda\u00fdyna we gaz d\u00fcz\u00fcmine g\u00f6r\u00e4 \u00fduwa\u015f akyp bil\u00fd\u00e4r \u00fda-da g\u00fc\u00fd\u00e7li partlama bilen asmana atylyp bil\u00fd\u00e4r.G\u00fc\u00fd\u00e7li partlama bolan \u00fdagda\u00fdynda, magma we da\u015f b\u00f6lekleri howa go\u00fdberilip, wulkanik k\u00fcl we piroklastiki materiallar emele gel\u00fd\u00e4r.Wulkan atylmasy, esasan, gazlary\u0148 basy\u015fy (gazlary\u0148 go\u00fdberilmegi) we magmany\u0148 \u00fdokary galmak ukyby seb\u00e4pli bolup ge\u00e7\u00fd\u00e4n hadysadyr.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>A\u015fyrgeldi\u00fdew To\u00fdlymuhammet<\/strong><\/em><br \/>\n<em><strong>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 119-njy toparyny\u0148 talyby<\/strong><\/em><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Wulkan atylmasy (\u00fda-da wulkanizm) \u00dderi\u0148 i\u00e7ki gatlaklaryndaky \u00fdokary basy\u015fly gyzgyn magmany\u0148 (er\u00e4n da\u015f) \u00dder gabygyny\u0148 \u00fcsti bilen da\u015fyna \u00e7ykmagy netijesinde d\u00f6re\u00fd\u00e4r. \u200b1. Magmany\u0148 D\u00f6re\u00fd\u015fi (Er\u00e4n Da\u015f) \u200bWulkan atylmasy, k\u00f6plen\u00e7, litosfera plitalaryny\u0148 ara\u00e7\u00e4klerinde (subduksi\u00fda zolaklary, plitalary\u0148 biri-birinden uzakla\u015f\u00fdan \u00fderleri) \u00fda-da gabygy\u0148 in\u00e7e \u00fderlerinde (hotspots) emele gel\u00fd\u00e4r.Agry okean plitasy kontinental plitany\u0148 a\u015fagyna si\u0148ende (subduksi\u00fda), a\u015fak d\u00fc\u015f\u00fd\u00e4n gabyk [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25876"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25876"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25876\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25877,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25876\/revisions\/25877"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25876"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25876"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25876"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}