{"id":25938,"date":"2025-10-24T00:31:17","date_gmt":"2025-10-23T19:31:17","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25938"},"modified":"2025-10-24T00:31:17","modified_gmt":"2025-10-23T19:31:17","slug":"gan-sarlawugy-buzasty-gizlinlik-we-alemde-durmus-gozlegi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25938","title":{"rendered":"Gan \u015earlawugy buzasty gizlinlik we \u00e0lemde durmu\u015f g\u00f2zlegi"},"content":{"rendered":"<p>Gan \u015earlawugy (Blood Falls): Antarktidadaky Te\u00fdlor buzlygyndan (Taylor Glacier) ak\u00fdan we demir oksidi (pos) seb\u00e4pli &#8220;gan&#8221; \u00fdaly gyzyl re\u0148kde bolan suw akymy. Ol buzasty k\u00f6l\u00fcnden gel\u00fd\u00e4r we millionlar\u00e7a \u00fdyl b\u00e4ri \u00fdapyk ekosistemada \u00fda\u015fa\u00fdan bakteri\u00fdalary\u0148 bardygyny subut ed\u00fd\u00e4r.G\u00f6z \u00f6\u0148\u00fcne getirip bolmajak tebigy hadysa bolan Gan \u015earlawugy (Blood Falls), Antarktidadaky i\u0148 t\u00e4sin we ylmy ta\u00fddan gymmatly geografik \u00fderleri\u0148 biridir. Ol \u00f6z\u00fcni\u0148 &#8220;gan&#8221; \u00fdaly gyzyl re\u0148ki, buzasty suw \u00e7e\u015fmesi we millionlar\u00e7a \u00fdyl b\u00e4ri \u00fdapyk ekosistemada \u00fda\u015fa\u00fdan bakteri\u00fdalary\u0148 bardygy seb\u00e4pli me\u015fhurdyr.Gan \u015earlawugy (i\u0148lis\u00e7esi Blood Falls) Antarktidadaky Makmerdo Gury J\u00fclgesini\u0148 (McMurdo Dry Valleys) Te\u00fdlor J\u00fclgesinde \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4n Te\u00fdlor Buzlygyny\u0148 (Taylor Glacier) \u00e7etinden akyp \u00e7yk\u00fdan demir oksidli, duzly suwu\u0148 akymydyr. Gyzyl re\u0148kli suwu\u0148 akyp \u00e7ykmagy seb\u00e4pli bu ady alan bu hadysa, ylmy d\u00fcn\u00fd\u00e4 \u00fc\u00e7in uly \u00e4hmi\u00fdete e\u00fdedir.<\/p>\n<p>\u200bGan \u015earlawugy ilkinji gezek 1911-nji \u00fdylda Awstrali\u00fdaly geolog Tomas Griffit Te\u00fdlor tarapyndan a\u00e7ylanda, alymlar ilki bilen gyzyl re\u0148ki\u0148 seb\u00e4bini\u0148 suwotular (gyzyl suw otlary\/algae) bolandygyny \u00e7ak edipdirler. Emma, so\u0148ky barlaglar hakyky seb\u00e4bi \u00fd\u00fcze \u00e7ykardy. Buzlugy\u0148 a\u015fagyndan \u00e7yk\u00fdan suw \u00f6r\u00e4n k\u00f6p demir ionlaryna ba\u00fddyr. Bu suw atmosferadaky kislorod bilen kontakt eden dessine, demir posla\u00fdar (demir oksidini emele getir\u00fd\u00e4r), bu bolsa suwa gan \u00fdaly gyzyl re\u0148ki ber\u00fd\u00e4r. Adamy\u0148 ganyndaky demri\u0148 poslamagy \u00fdaly, bu suw hem posla\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200bGan \u015earlawugyny \u00fcpj\u00fcn ed\u00fd\u00e4n suw buzlukdan er\u00e4n suw d\u00e4l-de, ondan has t\u00e4sin bir \u00e7e\u015fmede gel\u00fd\u00e4r.Suwu\u0148 \u00e7e\u015fmesi buzlugy\u0148 a\u015fagynda, takmynan 400 metr galy\u0148lykdaky buzu\u0148 astynda \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4n uly, duzly suw howdanydyr (k\u00f6l).Bu suw Antarktida okeanyny\u0148 gadymy galyndysy hasaplan\u00fdar we onu\u0148 duzlylyk derejesi adaty de\u0148iz suwundan iki-\u00fc\u00e7 esse \u00fdokarydyr. Duzlylygy\u0148 gaty \u00fdokary bolmagy, hatda -17\u00b0C \u00fdaly a\u015fa sowuk temperaturada hem suwu\u0148 do\u0148magyna p\u00e4sgel ber\u00fd\u00e4r we onu\u0148 akmagyny dowam etdir\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>Alymlar bu buzasty suwu\u0148 takmynan 1.5 million \u00fda-da ondan hem k\u00f6p \u00fdyl b\u00e4ri da\u015fky d\u00fcn\u00fd\u00e4den doly \u00fcz\u0148e (izolirlenen) bolandygyny \u00e7akla\u00fdarlar. Bu bolsa ony hakyky suwly wagt kapsulasyna \u00f6w\u00fcr\u00fd\u00e4r.Gan \u015earlawugyny i\u0148 t\u00e4sin ed\u00fd\u00e4n zat, onu\u0148 buzasty \u00e7e\u015fmesinde \u00fda\u015fa\u00fdan mikroorganizmleri\u0148 barlygydyr. Bu \u00fder \u00fderd\u00e4ki i\u0148 agyr \u00fda\u015fa\u00fdy\u015f \u015fertlerini\u0148 biridir.<\/p>\n<p>Hi\u00e7 hili G\u00fcn \u015f\u00f6hlesi \u00fdetme\u00fd\u00e4r.\u00ddokary duzlylyk we a\u015fa sowuk temperatura.<\/p>\n<p>\u200bAdaty mikroblar \u00fda\u015famaga \u00fdaramly d\u00e4l di\u00fdlip hasap edil\u00fd\u00e4n \u015fe\u00fdle \u015fertlerde, bu \u00fderd\u00e4ki bakteri\u00fdalar \u00f6zbolu\u015fly bir \u00fda\u015fa\u00fdy\u015f mehanizmini d\u00f6redipdirler (Chemoli\u00fdoawtotrof).Olar fotosintez (G\u00fcn \u015f\u00f6hlesi bilen i\u00fdmit \u00f6nd\u00fcrme) \u00fderine, demir we k\u00fck\u00fcrt (sulfat) birle\u015fmelerini energi\u00fda \u00e7e\u015fmesi h\u00f6km\u00fcnde ulan\u00fdarlar.Bakteri\u00fdalar buzluk astyndaky da\u015flardan gelen sulfatlary \u00fda\u015fa\u00fdy\u015f \u00fc\u00e7in gazy (k\u00f6plen\u00e7 kislorody\u0148 ornuny tut\u00fdan ba\u015fga bir elementi) dem almak \u00fc\u00e7in ulan\u00fdarlar.<\/p>\n<p>\u200bSo\u0148ra olar suwdaky k\u00f6p bolan demir ionlary bilen t\u00e4sirle\u015fip, ulanylan sulfatlary t\u00e4zeden dikeld\u00fd\u00e4rler. Bu, mikroorganizmleri\u0148 bu agyr \u015fertde dowamly \u00fda\u015famagyna m\u00fcmkin\u00e7ilik ber\u00fd\u00e4n tebigy himiki ga\u00fdtadan i\u015fleme (recycling) ulgamydyr.Gan \u015earlawugy alymlar \u00fc\u00e7in \u00f6r\u00e4n wajyp laboratori\u00fda bolup dur\u00fdar.<\/p>\n<p>Bu mikroorganizmleri\u0148 \u00f6wrenilmegi, \u00dderi\u0148 \u00fda\u015f d\u00f6w\u00fcrlerinde, kislorod \u00fdetmez\u00e7ilik ed\u00fd\u00e4n we a\u015fa sowuk \u015fertlerde durmu\u015fy\u0148 n\u00e4hili d\u00f6r\u00e4nligine we \u00f6senligine d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00e4ge k\u00f6mek ed\u00fd\u00e4r.Gan \u015earlawugyny\u0148 ekosistemasy, G\u00fcn ulgamymyzda durmu\u015fy g\u00f6zlemek \u00fc\u00e7in nusga bolup hyzmat ed\u00fd\u00e4r. Jupiteri\u0148 \u00ddewropa (Europa) \u00fda-da Saturny\u0148 Enselad (Enceladus) \u00fdaly buz bilen \u00f6rt\u00fclen sputniklerinde (a\u00fdlarynda) buzasty suwly ummanlary\u0148 bardygy \u00e7aklanyl\u00fdar. Gan \u015earlawugyndaky bakteri\u00fdalar, \u015fol kosmiki jisimleri\u0148 a\u015fagynda hem durmu\u015fy\u0148 bolup biljekdigine g\u00fcw\u00e4 ge\u00e7\u00fd\u00e4r. Gan \u015earlawugy, durmu\u015fy\u0148 i\u0148 \u00e7etki \u015fertlere n\u00e4hili u\u00fdgunla\u015fyp bil\u00fd\u00e4ndigini we \u00fda\u015fa\u00fd\u015fy\u0148 \u00e7\u00e4klerini subut ed\u00fd\u00e4n tebigy barlaghana bolup dur\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200bGan \u015earlawugy, gara\u0148ky buzluklary\u0148 a\u015fagynda gizlen\u00fd\u00e4n we millionlar\u00e7a \u00fdyllyk izol\u00fdasi\u00fdadan so\u0148 \u00fda\u015fa\u00fd\u015fy\u0148 dowam etjekdigini g\u00f6rkez\u00fd\u00e4n, d\u00fcn\u00fd\u00e4mizi\u0148 i\u0148 t\u00e4sin tebigy syrlaryny\u0148 biridir.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>\u00ddakubow \u00ddakup<\/strong><\/em><br \/>\n<em><strong>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 123-nji toparyny\u0148 talyby<\/strong><\/em><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Gan \u015earlawugy (Blood Falls): Antarktidadaky Te\u00fdlor buzlygyndan (Taylor Glacier) ak\u00fdan we demir oksidi (pos) seb\u00e4pli &#8220;gan&#8221; \u00fdaly gyzyl re\u0148kde bolan suw akymy. Ol buzasty k\u00f6l\u00fcnden gel\u00fd\u00e4r we millionlar\u00e7a \u00fdyl b\u00e4ri \u00fdapyk ekosistemada \u00fda\u015fa\u00fdan bakteri\u00fdalary\u0148 bardygyny subut ed\u00fd\u00e4r.G\u00f6z \u00f6\u0148\u00fcne getirip bolmajak tebigy hadysa bolan Gan \u015earlawugy (Blood Falls), Antarktidadaky i\u0148 t\u00e4sin we ylmy ta\u00fddan gymmatly geografik [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25938"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25938"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25938\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25939,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25938\/revisions\/25939"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25938"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25938"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25938"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}