{"id":25944,"date":"2025-10-24T00:34:30","date_gmt":"2025-10-23T19:34:30","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25944"},"modified":"2025-10-24T00:34:30","modified_gmt":"2025-10-23T19:34:30","slug":"uzynlygy-boyunca-dunyadaki-in-uzyn-gowaklaryn-biri-mamont-gowagy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25944","title":{"rendered":"Uzynlygy bo\u00fdun\u00e7a d\u00fcn\u00fd\u00e4d\u00e4ki i\u0148 uzyn gowaklary\u00f1 biri Mamont gowagy"},"content":{"rendered":"<p>Amerikany\u0148 Birle\u015fen \u015etatlaryny\u0148 Kentukki \u015ftatynda \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4n Mamont Gowagy (Mammoth Cave), uzynlygy bo\u00fdun\u00e7a b\u00fctin d\u00fcn\u00fd\u00e4d\u00e4ki i\u0148 uly gowaklar sistemasy hasaplan\u00fdar. Bu t\u00e4sin \u00fder, Birle\u015fen \u015etatlary\u0148 Milli Parky bolup, \u015fe\u00fdle-de \u00ddUNESKO-ny\u0148 B\u00fctind\u00fcn\u00fd\u00e4 Miras Sanawyna we Halkara Biosfera Gorag Zolaklaryna (International Biosphere Reserve) girizilendir.<\/p>\n<p>\u200bMamont Gowagyny\u0148 ululygy akly\u0148y ha\u00fdran ed\u00fd\u00e4r. H\u00e4zirki wagta \u00e7enli onu\u0148 676 kilometrden (420 mil) gowrak ge\u00e7elgeleri \u00f6wrenildi we kartala\u015fdyryldy, emma g\u00f6zleg\u00e7iler entek a\u00e7ylmadyk onlar\u00e7a, hatda \u00fd\u00fczler\u00e7e kilometr ge\u00e7elgeleri\u0148 bardygyna ynan\u00fdarlar.Gowaklar sistemasy, takmynan 10 million \u00fdyly\u0148 dowamynda, Garbonifer d\u00f6wr\u00fcni\u0148 uly hek da\u015flarynda (limestone) \u00fderasty suwlary\u0148 we der\u00fdalary\u0148 erozi\u00fdasy netijesinde emele gelipdir. Gowak, esasan, \u00fdarym-arassa hek da\u015flaryndan we \u00fdokarsyndaky dykyz da\u015f (sandstone) gatlagyndan ybarat bolup, bu geologik d\u00fcz\u00fcm gowagy\u0148 dykyz we uzyn ge\u00e7elgeler ulgamyny\u0148 d\u00f6remegine \u00fdardam beripdir.<\/p>\n<p>Be\u00fdleki gowaklardan tapawutlylykda, Mamont Gowagynda stalaktitler we stalagmitler (\u00fdagny, &#8220;da\u015f dikel\u00fd\u00e4n&#8221; we &#8220;da\u015f asyl\u00fdan&#8221; g\u00f6rn\u00fc\u015fler) be\u00fdle k\u00f6p we \u00e4girt uly d\u00e4ldir. Onu\u0148 esasy a\u00fdratynlygy, uly zallary, inli ge\u00e7elgeleri we geologik ta\u00fddan se\u00fdrek du\u015f gel\u00fd\u00e4n gipsden \u00fdasalan g\u00fcller (gypsum flowers) \u00fdaly tebigy minerallary\u0148 be\u00fdleki g\u00f6rn\u00fc\u015fleridir.<\/p>\n<p>Mamont Gowagyny\u0148 di\u0148e bir tebigy d\u00e4l, e\u00fdsem taryhy \u00e4hmi\u00fdeti hem \u00f6r\u00e4n uludyr.<\/p>\n<p>Adamlary\u0148 bu gowaga ilkinji sapar girmegi takmynan 4,000 \u00fdyl mundan ozal, gadymy \u00fderli amerikan ta\u00fdpalaryny\u0148 d\u00f6wr\u00fcne degi\u015flidir. Olar gowagy, minerallar (hususan-da, \u00fderli dermanlyk maksatlar \u00fc\u00e7in ulanylan gips we mika) we duz (saltpeter) \u00e7ykarmak \u00fc\u00e7in ulanypdyrlar.1812-nji \u00fdyldaky i\u0148lis-amerikan ur\u015fy d\u00f6wr\u00fcnde, gowagy\u0148 i\u00e7ind\u00e4ki duz \u00fdataklary (porohy \u00f6nd\u00fcrmek \u00fc\u00e7in esasy seri\u015fde) AB\u015e \u00fc\u00e7in strategiki ta\u00fddan a\u00fdratyn wajyp bolupdyr. Bu d\u00f6w\u00fcrde gowakda duz \u00e7ykarmak i\u015fleri, so\u0148 bolsa sy\u00fdahat\u00e7ylyk \u00fdollaryny a\u00e7mak \u00fc\u00e7in afr\u0131ka asylly gul z\u00e4hmeti gi\u0148den ulanylypdyr.<\/p>\n<p>D\u00fcn\u00fd\u00e4de i\u0148 me\u015fhur gowak \u00fdolbeletlerinden biri bolan Stiwen Bi\u015fop (Stephen Bishop) guly\u0148 gul\u00e7ulyk d\u00f6wr\u00fcnde gowagy\u0148 k\u00f6p b\u00f6legini \u00f6wrenip, kartala\u015fdyrypdyr. Onu\u0148 a\u00e7y\u015flary gowak taryhynda a\u00fdratyn orun tut\u00fdar.Gowak, \u00fderasty ekosistemasynda \u00fda\u015famaga u\u00fdgunla\u015fan jandarlary\u0148 d\u00fcrli g\u00f6rn\u00fc\u015flerini sakla\u00fdar.<\/p>\n<p>Bu \u00fderde k\u00f6r balyklar, k\u00f6r garynjalar we be\u00fdleki troglobite (gowakda \u00fda\u015famaga u\u00fdgunla\u015fan) g\u00f6rn\u00fc\u015fli m\u00f6r-m\u00f6jekler \u00fda\u015fa\u00fdar. Olar gara\u0148kylyga u\u00fdgunla\u015fyp, g\u00f6zlerini \u00fditirip, be\u00fdleki du\u00fdu\u015f synalaryny has-da \u00f6sd\u00fcripdirler. Gowagy\u0148 i\u00e7inden a\u00fdlan\u00fdan Green (\u00dda\u015fyl) we Nolin der\u00fdalaryny\u0148 \u00fderasty b\u00f6lekleri, gowagy\u0148 ekosistemasy \u00fc\u00e7in wajyp suw \u00e7e\u015fmesini d\u00f6red\u00fd\u00e4r.Mamont Gowagy Milli Parky, \u00e4hli \u00fda\u015fdaky we ukyplardaky sy\u00fdahat\u00e7ylar \u00fc\u00e7in d\u00fcrli hili gowak gezelen\u00e7lerini (taryhy gezelen\u00e7lerden kyn kyn\u00e7ylykly &#8220;\u00fdabany&#8221; gezelen\u00e7lere \u00e7enli) h\u00f6d\u00fcrle\u00fd\u00e4r. \u00dder\u00fcsti park me\u00fddany bolsa, gezelen\u00e7, atda gezme, ga\u00fdykda \u00fd\u00fczmek we tebigaty synlamak \u00fc\u00e7in aja\u00fdyp \u015fertler d\u00f6red\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>\u200bMamont Gowagy, ynsan g\u00f6zlegini\u0148 we tebigaty\u0148 g\u00fc\u00fdj\u00fcni\u0148 aja\u00fdyp nusgasydyr. Ol, uzynlygy we taryhy bilen, henizem a\u00e7ylmagyna gara\u015f\u00fdan uly syrly \u00fder bolup gal\u00fdar.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>\u015eazada\u00fdewa Nurana<\/em><\/strong><br \/>\n<strong><em>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 123-nji toparyny\u0148 talyby<\/em><\/strong><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Amerikany\u0148 Birle\u015fen \u015etatlaryny\u0148 Kentukki \u015ftatynda \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4n Mamont Gowagy (Mammoth Cave), uzynlygy bo\u00fdun\u00e7a b\u00fctin d\u00fcn\u00fd\u00e4d\u00e4ki i\u0148 uly gowaklar sistemasy hasaplan\u00fdar. Bu t\u00e4sin \u00fder, Birle\u015fen \u015etatlary\u0148 Milli Parky bolup, \u015fe\u00fdle-de \u00ddUNESKO-ny\u0148 B\u00fctind\u00fcn\u00fd\u00e4 Miras Sanawyna we Halkara Biosfera Gorag Zolaklaryna (International Biosphere Reserve) girizilendir. \u200bMamont Gowagyny\u0148 ululygy akly\u0148y ha\u00fdran ed\u00fd\u00e4r. H\u00e4zirki wagta \u00e7enli onu\u0148 676 kilometrden (420 mil) [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25944"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25944"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25944\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25945,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25944\/revisions\/25945"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25944"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25944"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25944"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}