{"id":25962,"date":"2025-10-27T20:12:58","date_gmt":"2025-10-27T15:12:58","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25962"},"modified":"2025-10-27T20:12:58","modified_gmt":"2025-10-27T15:12:58","slug":"amyderya-dowlet-tebigy-goraghanasy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25962","title":{"rendered":"Amyder\u00fda D\u00f6wlet Tebigy Goraghanasy"},"content":{"rendered":"<p>\u200bAmyder\u00fda d\u00f6wlet tebigy goraghanasy 1982-nji \u00fdylda d\u00f6redilip, onu\u0148 esasy wezipesi Merkezi Azi\u00fdany\u0148 i\u0148 uly der\u00fdasy bolan Amyder\u00fdany\u0148 orta akymyny\u0148 gola\u00fdyndaky ga\u00fdtalanmajak tebigy toplumlary, a\u00fdratyn-da, tugay toka\u00fdlaryny ylmy esasda \u00f6wrenmek, gorap saklamak we dikeltmek bolup dur\u00fdar. Bu goraghana T\u00fcrkmenistany\u0148 Lebap wela\u00fdatyny\u0148 \u00e7\u00e4klerinde, Farap, Darganata, D\u00e4new we Se\u00fddi etraplarynda \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>Goraghanany\u0148 esasy we i\u0148 gymmatly b\u00f6legi Amyder\u00fdany\u0148 kenarlaryny gur\u015fap al\u00fdan tugay (\u00fda-da je\u0148\u0148el) toka\u00fdlarydyr. Tugay toka\u00fdlary di\u0148e der\u00fdany\u0148 jo\u015fgun suwlary we \u00fderasty suwlar bilen i\u00fdmitlen\u00fd\u00e4n, di\u0148e Merkezi Azi\u00fdany\u0148 uly der\u00fdalaryny\u0148 j\u00fclgelerine mahsus bolan relikt ekoulgamdyr.Bu toka\u00fdlar adaty \u00e7\u00f6l \u015fertlerinde hakyky &#8220;\u00fda\u015fyl oazis&#8221; bolup, biod\u00fcrl\u00fcligi\u0148 uly ba\u00fdlygyny sakla\u00fdar. Olar suwu\u0148, howany\u0148 we topragy\u0148 hilini sazla\u015fdyrmakda \u00f6r\u00e4n m\u00f6h\u00fcm ekologik rol o\u00fdna\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200bTurga\u00fd toka\u00fdlaryny\u0148 esasy agajy tora\u0148\u0148y (Populus pruinosa), petde, igde (\u00fdylgyn) we der\u00fda s\u00f6w\u00fctdir. K\u00e4bir \u00fderlerde tora\u0148\u0148y agajyny\u0148 bo\u00fdy 13-14 metre \u00fdetip, hakyky je\u0148\u0148ellik g\u00f6rn\u00fc\u015fini d\u00f6red\u00fd\u00e4r.Amyder\u00fda goraghanasyny\u0148 umumy me\u00fddany 48,350 gektar t\u00f6weregi bolup, ol \u00fc\u00e7 sany esasy b\u00f6l\u00fcmden ybaratdyr:<\/p>\n<p>\u200bG\u00f6relde b\u00f6l\u00fcmi (\u00e7ep kenarda): Esasan tugay we Garagum \u00e7\u00f6l\u00fcne \u00fdana\u015fyk land\u015faftlary \u00f6z i\u00e7ine al\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200bGabakly b\u00f6l\u00fcmi (\u00e7ep kenarda): Bu \u00fder Gyzylgum we Garagum \u00e7\u00f6lleri bilen ara\u00e7\u00e4kle\u015fip, \u00e7\u00f6l land\u015faftlaryny hem gorap sakla\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200bNargyz b\u00f6l\u00fcmi (sag kenarda): Amyder\u00fdany\u0148 sag kenarynda \u00fderle\u015fip, tugay toka\u00fdlary we Gyzylgum s\u00e4hrasyny\u0148 b\u00f6leklerini \u00f6z\u00fcnde jemle\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>\u200bGoraghanany\u0148 tabynlygynda, \u015fe\u00fdle-de, Kelif \u00e7\u00e4kli goraghanasy (me\u00fddany 100 m\u00fc\u0148 gektardan gowrak) bar. Bu zakaznik esasan Kelif k\u00f6llerini\u0148 ekoulgamlaryny we ol \u00fderd\u00e4ki suwda \u00fd\u00fcz\u00fd\u00e4n gu\u015flary\u0148 gy\u015flamasyny goramak \u00fc\u00e7in d\u00f6redilendir.Amyder\u00fda goraghanasy tebigy ba\u00fdlygy bilen ha\u00fdran galdyr\u00fdar.Goraghanany\u0148 i\u00e7i\u00a0 41 g\u00f6rn\u00fc\u015fli s\u00fc\u00fddemdirijilerden, 260-a gola\u00fd gu\u015f g\u00f6rn\u00fc\u015finden we 36 g\u00f6rn\u00fc\u015fli balyklardan ybarat.<\/p>\n<p>\u200bTurga\u00ff toka\u00fdlaryny\u0148 i\u0148 gymmatly we esasy goral\u00fdan ha\u00fdwany bolup dur\u00fdar (IUCN Gyzyl sanawyna giren). Amyder\u00fda goraghanasy bu sugyny\u0148 sanyny dikeltmek bo\u00fdun\u00e7a yzygiderli i\u015f alyp bar\u00fdan T\u00fcrkmenistandaky \u00fdeke-t\u00e4k \u00fderdir. Ol g\u00fcr toka\u00fdlarda gizlenip \u00fda\u015fa\u00fdar we suwda gowy \u00fd\u00fcz\u00fd\u00e4r. \u00ddabany do\u0148uz (tugayda), \u00e7\u00f6l ke\u00fdigi (\u00e7\u00f6l b\u00f6leginde), alaja bars, suw s\u00fcms\u00fcgi we alasy\u00e7an.Amyder\u00fda s\u00fclg\u00fcni (endemik g\u00f6rn\u00fc\u015f), gy\u015fla\u00fdan we g\u00f6\u00e7\u00fcp ge\u00e7\u00fd\u00e4n Dalmatin pelikany, Ki\u00e7i akma\u0148la\u00fd gaz, Mermer \u00e7irkildew\u00fck \u00fdaly se\u00fdrek gu\u015flar. Amyder\u00fdany\u0148 suwlarynda d\u00fcn\u00fd\u00e4de \u00f6r\u00e4n se\u00fdrek du\u015f gel\u00fd\u00e4n endemik balyk g\u00f6rn\u00fc\u015fleri \u2013 Uly we Ki\u00e7i Amyder\u00fda \u00fdalan pilburunlary (pseudoskaphrinchus) goral\u00fdar.<\/p>\n<p>Goraghanada \u00fdokary derejeli \u00f6s\u00fcmlikleri\u0148 200-den gowrak g\u00f6rn\u00fc\u015fi bar. Tora\u0148\u0148ydan ba\u015fga-da, gyl-\u00fdabany bu\u00fdan (\u00fdabany bu\u00fdan) gi\u0148den \u00fda\u00fdrandyr.<\/p>\n<p>\u200bGoraghanany\u0148 \u00e7\u00f6l b\u00f6leginde ak saksawul, gyzyl saksawul, kandym, efemerler we dermanlyk h\u00e4si\u00fdetli 50-den gowrak \u00f6s\u00fcmlik bar. Merkezi Azi\u00fdada \u00fd\u00fcz \u00fdyllary\u0148 dowamynda suwary\u015f ulgamlary seb\u00e4pli 90% \u00e7emesi azalyp giden tugay toka\u00fdlaryny\u0148 i\u0148 gowy saklanan nusgalaryny gorap sakla\u00fdar.D\u00fcn\u00fd\u00e4de \u00fdok bolmak howpy astyndaky bu g\u00f6rn\u00fc\u015fi\u0148 popul\u00fdasi\u00fdasyny dikeltmekde uly rol o\u00fdna\u00fdar.Goraghana halkara guramalary bilen bilelikde ekologik barlaglary ge\u00e7irmek we tebigy ba\u00fdlygy\u0148 goragyny g\u00fc\u00fd\u00e7lendirmek bo\u00fdun\u00e7a i\u015fleri alyp bar\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200bAmyder\u00fda goraghanasy, T\u00fcrkmenistany\u0148 tebigaty goramak sy\u00fdasatyny\u0148 a\u00fddy\u0148 mysaly bolmak bilen, Garagum \u00e7\u00f6l\u00fcni\u0148 guraklygynda \u00fda\u015fyl bir oazis h\u00f6km\u00fcnde tebigy g\u00f6zelligi we biologik k\u00f6pd\u00fcrl\u00fcligi geljekki nesiller \u00fc\u00e7in a\u00fdawly sakla\u00fdar.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>\u00d6d\u00e4\u00fdewa Dursunjemal<\/strong><\/em><br \/>\n<em><strong>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 101-nji toparyny\u0148 talyby<\/strong><\/em><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u200bAmyder\u00fda d\u00f6wlet tebigy goraghanasy 1982-nji \u00fdylda d\u00f6redilip, onu\u0148 esasy wezipesi Merkezi Azi\u00fdany\u0148 i\u0148 uly der\u00fdasy bolan Amyder\u00fdany\u0148 orta akymyny\u0148 gola\u00fdyndaky ga\u00fdtalanmajak tebigy toplumlary, a\u00fdratyn-da, tugay toka\u00fdlaryny ylmy esasda \u00f6wrenmek, gorap saklamak we dikeltmek bolup dur\u00fdar. Bu goraghana T\u00fcrkmenistany\u0148 Lebap wela\u00fdatyny\u0148 \u00e7\u00e4klerinde, Farap, Darganata, D\u00e4new we Se\u00fddi etraplarynda \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4r. Goraghanany\u0148 esasy we i\u0148 gymmatly b\u00f6legi Amyder\u00fdany\u0148 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25962"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25962"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25962\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25963,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25962\/revisions\/25963"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25962"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25962"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25962"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}