{"id":25964,"date":"2025-10-27T20:13:43","date_gmt":"2025-10-27T15:13:43","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25964"},"modified":"2025-10-27T20:18:26","modified_gmt":"2025-10-27T15:18:26","slug":"koytendag-dowlet-tebigy-goraghanasy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25964","title":{"rendered":"K\u00f6\u00fdtendag D\u00f6wlet Tebigy Goraghanasy"},"content":{"rendered":"<p>K\u00f6\u00fdtendag d\u00f6wlet tebigy goraghanasy (ozalky ady Kugitang goraghanasy) 1986-njy \u00fdylda T\u00fcrkmenistany\u0148 i\u0148 g\u00fcndogar b\u00f6leginde, Lebap wela\u00fdatynda \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4n K\u00f6\u00fdtendag ger\u015fini\u0148 tebigy toplumlaryny goramak, \u00f6wrenmek we dikeltmek maksady bilen d\u00f6redildi. &#8220;K\u00f6\u00fdtendag&#8221; ady pars we t\u00fcrk s\u00f6zlerinden gelip \u00e7ykyp, &#8220;ge\u00e7mesi kyn dag&#8221; manyny ber\u00fd\u00e4r we bu dag ulgamyny\u0148 geri\u015flerini\u0148, \u00e7u\u0148 j\u00fclgelerini\u0148 hem-de ga\u00fdalyklaryny\u0148 a\u00fdratynlygyny doly h\u00e4si\u00fdetlendir\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>\u200bBu goraghana di\u0148e bir biod\u00fcrl\u00fcligi bilen d\u00e4l, e\u00fdsem, geologik, paleontologik we gidrologik ta\u00fddan hem d\u00fcn\u00fd\u00e4 \u00e4hmi\u00fdetli t\u00e4sinlikleri sakla\u00fdar.Goraghanany\u0148 \u00e7\u00e4kleri de\u0148iz derejesinden 900 metrdan ba\u015flap, T\u00fcrkmenistany\u0148 i\u0148 be\u00fdik nokady bolan A\u00fdrybaba (3139 metr) \u00e7\u00fcr depesine \u00e7enli aralygy \u00f6z i\u00e7ine al\u00fdar.Hojapil obasyny\u0148 gola\u00fdynda \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4n bu tekizlik, takmynan 145-150 million \u00fdyl mundan ozal \u00fda\u015fan d\u00fcrli dinozawrlary\u0148 2500-den gowrak da\u015fa \u00f6wr\u00fclen a\u00fdak yzlaryny sakla\u00fdar. Bu \u00fder d\u00fcn\u00fd\u00e4d\u00e4ki i\u0148 uly we gowy saklanan dinozawr yzlaryny\u0148 toplumydyr.<\/p>\n<p>\u200bGoraghanany\u0148 \u00e7\u00e4ginde 300-den gowrak karst gowaklary \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4r. Olary\u0148 i\u0148 me\u015fhurlary Garlyk gowaklar ulgamy (Gapgotan, Ha\u015fymo\u00fduk, G\u00fcl\u015firin, Aralyk) bolup, olar \u00f6z\u00fcni\u0148 gurlu\u015fyny\u0148, mineral ba\u00fdlygyny\u0148 (gips, oniks, selenit) we aja\u00fdyp stalaktit\/stalagmit \u015fekillerini\u0148 d\u00fcrl\u00fcligi bo\u00fdun\u00e7a \u00ddewrazi\u00fdada de\u0148i-ta\u00fdy \u00fdok hasaplan\u00fdar. K\u00f6\u00fdtendagy\u0148 gowaklary esasan geotermiki suwlar tarapyndan emele gelenligi bilen tapawutlan\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200b Dara\u00fddere, Hojailgazbaba we Kyrkgyz \u00fdaly \u00e7u\u0148 j\u00fclgeler (kan\u00fdonlar), be\u00fdikligi 300 metre \u00fdet\u00fd\u00e4n ga\u00fdalar bilen gur\u015falyp, aja\u00fdyp \u015faglawuklary (mysal \u00fc\u00e7in, 28 metr be\u00fdiklikd\u00e4ki Umbardere \u015faglawugy) \u00f6z i\u00e7ine al\u00fdar.Goraghanany\u0148 tabynlygynda a\u00fdratyn goral\u00fdan tebigy b\u00f6lekler \u2014 d\u00f6rt sany \u00e7\u00e4kli goraghana (zakaznik) bar:<\/p>\n<p>Hojapil \u00e7\u00e4kli goraghanasy: Dinozawrlary\u0148 a\u00fdak yzlaryny goramak \u00fc\u00e7in.<\/p>\n<p>\u200bGarlyk \u00e7\u00e4kli goraghanasy: Karst gowaklaryny we olarda \u00fda\u015fa\u00fdan \u00fd\u00f6ritele\u015fen faunany goramak \u00fc\u00e7in.<\/p>\n<p>\u200bHojaburjybelent \u00e7\u00e4kli goraghanasy: Dag ekosistemasyny we me\u0148ze\u015f ha\u00fdwanlary goramak \u00fc\u00e7in.<\/p>\n<p>\u200bHojagarawul \u00e7\u00e4kli goraghanasy: Ar\u00e7a toka\u00fdlaryny we dag j\u00fclgelerini goramak \u00fc\u00e7in.<\/p>\n<p>K\u00f6\u00fdtendagy\u0148 tebigaty Orta Azi\u00fdany\u0148 dag ekosistemalaryny\u0148 i\u0148 \u00f6zbolu\u015fly we ba\u00fd toplumyny g\u00f6rkez\u00fd\u00e4r.Bu \u00fderde damarly \u00f6s\u00fcmlikleri\u0148 1000-den gowrak g\u00f6rn\u00fc\u015fi \u00f6s\u00fd\u00e4r, \u015fol sanda olary\u0148 10\\%-e gola\u00fdy endemik g\u00f6rn\u00fc\u015flerdir.\u00c7u\u0148 j\u00fclgelerde (Dara\u00fdyderede) grek hozy, \u00fcz\u00fcm, injir, kawkaz dagdany \u00fdaly gymmatly aga\u00e7lar \u00f6s\u00fd\u00e4r.Arnap toka\u00fdy (Unabi), Ga\u00fdnarbaba \u00e7e\u015fmesini\u0148 gola\u00fdyndaky dermanlyk otlar.Goraghanany\u0148 ha\u00fdwanat d\u00fcn\u00fd\u00e4si 1170 g\u00f6rn\u00fc\u015fden ybaratdyr. Bu \u00fderde T\u00fcrkmenistany\u0148 Gyzyl kitabyna giren se\u00fdrek ha\u00fdwanlar goral\u00fdar.S\u00fc\u00fddemdirijileri\u00f1 40-dan gowrak g\u00f6rn\u00fc\u015fi bar.Heptneri\u0148 gyrkma \u015fahly tekesi (Markhor): K\u00f6\u00fdtendagy\u0148 i\u0148 wajyp goral\u00fdan ha\u00fdwany. Gu\u015flary\u0148 158 g\u00f6rn\u00fc\u015fi hasaba alyndy. Kawkaz ulary, \u00fdalpyldawuk l\u00e4legyr, dag gu\u015flary we \u00fdyrtyjy gu\u015flary\u0148 d\u00fcrli g\u00f6rn\u00fc\u015fleri \u00fda\u015fa\u00fdar.<\/p>\n<p>Garlyk gowaklarynda di\u0148e \u015fu \u00fderde \u00fda\u015fa\u00fdan we g\u00f6zs\u00fcz bolan g\u00f6rogly balygy (Nemacheilus starostini) \u00fdaly endemik ha\u00fdwanlar gorag astyndadyr.K\u00f6\u00fdtendag d\u00f6wlet tebigy goraghanasy \u00f6z\u00fcni\u0148 geologik we biologik a\u00fdratynlyklary seb\u00e4pli halkara derejede ykrar edilm\u00e4ge dala\u015f ed\u00fd\u00e4r. Onu\u0148 tebigy toplumlary, a\u00fdratyn-da gowak ulgamlary we Dinozawrlary\u0148 platosy, \u00ddUNESKO-ny\u0148 B\u00fctind\u00fcn\u00fd\u00e4 tebigy mirasyny\u0148 sanawyna girizilmek \u00fc\u00e7in esasy dala\u015fg\u00e4rleri\u0148 biridir.Goraghanany\u0148 i\u015fi di\u0148e tebigaty gorap saklamakdan d\u00e4l, e\u00fdsem bu t\u00e4sin tebigy \u00fdadyg\u00e4rlikleri geljekki nesillere \u00fdetirmek we ylmy barlaglary \u00f6sd\u00fcrmek \u00fc\u00e7in hem m\u00f6h\u00fcm orun e\u00fdele\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>Agahanow Maksat<\/strong><\/em><br \/>\n<em><strong>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 101-nji toparyny\u0148 talyby<\/strong><\/em><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>K\u00f6\u00fdtendag d\u00f6wlet tebigy goraghanasy (ozalky ady Kugitang goraghanasy) 1986-njy \u00fdylda T\u00fcrkmenistany\u0148 i\u0148 g\u00fcndogar b\u00f6leginde, Lebap wela\u00fdatynda \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4n K\u00f6\u00fdtendag ger\u015fini\u0148 tebigy toplumlaryny goramak, \u00f6wrenmek we dikeltmek maksady bilen d\u00f6redildi. &#8220;K\u00f6\u00fdtendag&#8221; ady pars we t\u00fcrk s\u00f6zlerinden gelip \u00e7ykyp, &#8220;ge\u00e7mesi kyn dag&#8221; manyny ber\u00fd\u00e4r we bu dag ulgamyny\u0148 geri\u015flerini\u0148, \u00e7u\u0148 j\u00fclgelerini\u0148 hem-de ga\u00fdalyklaryny\u0148 a\u00fdratynlygyny doly h\u00e4si\u00fdetlendir\u00fd\u00e4r. \u200bBu goraghana [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25964"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25964"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25964\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25975,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25964\/revisions\/25975"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25964"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25964"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25964"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}