{"id":25966,"date":"2025-10-27T20:14:20","date_gmt":"2025-10-27T15:14:20","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25966"},"modified":"2025-10-27T20:14:20","modified_gmt":"2025-10-27T15:14:20","slug":"kopetdag-dowlet-tebigy-goraghanasy-dag-ekosistemasynyn-gozbasy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25966","title":{"rendered":"K\u00f6petdag D\u00f6wlet Tebigy Goraghanasy &#8211; Dag Ekosistemasyny\u0148 G\u00f6zba\u015fy"},"content":{"rendered":"<p>K\u00f6petdag d\u00f6wlet tebigy goraghanasy 1976-njy \u00fdyly\u0148 19-njy awgustynda d\u00f6redildi. Ol A\u015fgabady\u0148 gola\u00fdynda, Ahal wela\u00fdatyny\u0148 \u00e7\u00e4klerinde, Merkezi we G\u00fcndogar K\u00f6petdag ger\u015fini\u0148 i\u0148 gymmatly tebigy \u00fderlerini gorap saklamaga g\u00f6n\u00fckdirilendir. Bu goraghana T\u00fcrkmenistany\u0148 tebigatyny\u0148 dag ekoulgamlaryny\u0148 a\u00fdratynlyklaryny \u00f6wrenmek we goramak bo\u00fdun\u00e7a esasy merkezi hasaplan\u00fdar.<\/p>\n<p>Merkezi K\u00f6petdagy\u0148 dag etek d\u00fczl\u00fcklerini\u0148, dik ar\u00e7alyk (arza\u00e7a) toka\u00fdlaryny\u0148, \u00fdabany miweli baglary\u0148 genofonduny we se\u00fdrek ha\u00fdwanlaryny (dag go\u00e7y, teke, gapla\u0148) toplumla\u00fdyn \u00f6wrenmek we gorap saklamak.Goraghanany\u0148 g\u00f6n\u00fcden-g\u00f6ni goral\u00fdan esasy me\u00fddany 49,7 m\u00fc\u0148 gektar bolup, onu\u0148 umumy me\u00fddany (\u00e7\u00e4kli goraghanalar we gorag zolaklary bilen bilelikde) 125 m\u00fc\u0148 gektara \u00fdet\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>Goraghana iki sany uly \u00e7\u00e4kli goraghanany (zakaznik) we iki sany tebigy \u00fdadyg\u00e4rligi \u00f6z i\u00e7ine al\u00fdar:<\/p>\n<p>\u200bM\u00e4ne-\u00c7\u00e4\u00e7e \u00e7\u00e4kli goraghanasy: Esasan, gulanlary, ke\u00fdikleri we ar\u00e7alyk me\u00fddanlary goramak \u00fc\u00e7in ni\u00fdetlenendir.<\/p>\n<p>\u200bGuryhowdan \u00e7\u00e4kli goraghanasy: Dag go\u00e7ylaryny, gapla\u0148lary we dag ekoulgamlaryny goramagy maksat edin\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>\u200bGara\u00fdal\u00e7y tebigy \u00fdadyg\u00e4rligi: Ki\u00e7ir\u00e4k hozly (grek hozy) toka\u00fdy.<\/p>\n<p>\u200b\u00c7arlyk tebigy \u00fdadyg\u00e4rligi: Pisse toka\u00fdlygy.<\/p>\n<p>\u200bTebigy Ba\u00fdlyklary we Biod\u00fcrl\u00fcligi<\/p>\n<p>\u200bK\u00f6petdag ger\u015fini\u0148 rel\u00fdefi (de\u0148iz derejesinden 700 metrdan 2800 metre \u00e7enli) bu \u00fderde k\u00f6p d\u00fcrli we \u00f6zbolu\u015fly ha\u00fdwanat we \u00f6s\u00fcmlik d\u00fcn\u00fd\u00e4sini\u0148 emele gelmegine \u015fert d\u00f6redipdir.Goraghanany\u0148 \u00f6s\u00fcmlik d\u00fcn\u00fd\u00e4si \u00f6r\u00e4n ba\u00fd bolup, bu \u00fderde damarly \u00f6s\u00fcmlikleri\u0148 1200-den gowrak g\u00f6rn\u00fc\u015fi hasaba alyndy.Goraghanany\u0148 esasy toka\u00fd emele getiriji agajy bolan T\u00fcrkmen ar\u00e7asy (Juniperus turcomanica) gi\u0148den \u00fda\u00fdrandyr. Ar\u00e7alyk K\u00f6petdagy\u0148 50\\%-den gowrak me\u00fddanyny e\u00fdele\u00fd\u00e4r.Dag j\u00fclgelerinde hoz, injir, dagdan, al\u00e7a, alma, garaly we be\u00fdleki \u00fdabany miweli aga\u00e7lar \u00f6s\u00fd\u00e4r. Bu \u00fderler medeni \u00f6s\u00fcmlikleri\u0148 \u00fdabany garynda\u015flaryny\u0148 (genofondyny\u0148) i\u0148 ba\u00fd merkezlerini\u0148 biri hasaplan\u00fdar. \u00d6s\u00fcmlikleri\u0148 40-dan gowrak g\u00f6rn\u00fc\u015fi T\u00fcrkmenistany\u0148 Gyzyl kitabyna girizilendir.<\/p>\n<p>Goraghanany\u0148 ha\u00fdwanat d\u00fcn\u00fd\u00e4si 1265 g\u00f6rn\u00fc\u015fden ybarat bolup, \u015fol sanda 67 s\u00fc\u00fddemdirijini, 153 gu\u015f g\u00f6rn\u00fc\u015fini we 39 s\u00fc\u00fdrenijini \u00f6z i\u00e7ine al\u00fdar.Pars gapla\u0148y\u00a0 K\u00f6petdag goraghanasy bu \u00fdyrtyjy ha\u00fdwany\u0148 sebitd\u00e4ki i\u0148 uly popul\u00fdasi\u00fdasyny gorap saklamak \u00fc\u00e7in m\u00f6h\u00fcm orun tut\u00fdar.T\u00fcrkmen go\u00e7uny\u0148 (gadymy ha\u00fdwan) popul\u00fdasi\u00fdasyny goramak \u00fc\u00e7in.Gulan 1978-nji \u00fdylda Bathyz goraghanasyndan getirilip, K\u00f6petdagy\u0148 M\u00e4ne-\u00c7\u00e4\u00e7e \u00e7\u00e4kli goraghanasyna go\u00fdberilen gulanlary\u0148 popul\u00fdasi\u00fdasy dikeldilip, h\u00e4zirki wagtda olary\u0148 sany 650 ba\u015fa gola\u00fdlady.Alajagapla\u0148, zolakly syrtlan, kirpi we be\u00fdlekiler. Dag hindi towugy (k\u00e0kilik), \u00fdalpyldawuk l\u00e4legyr, gyrgy, ki\u00e7i e\u00fdran tomsu\u0148yzasy \u00fdaly gu\u015flary\u0148 se\u00fdrek g\u00f6rn\u00fc\u015fleri gorag astyndadyr.<\/p>\n<p>\u200bK\u00f6petdag d\u00f6wlet tebigy goraghanasy ylmy we ekologi\u00fda ta\u00fddan uly \u00e4hmi\u00fdete e\u00fdedir.T\u00fcrkmenistany\u0148 pa\u00fdtagtyna i\u0148 \u00fdakyn \u00fderde \u00fderle\u015fen dag ekosistemasyny\u0148 goralmagyny \u00fcpj\u00fcn ed\u00fd\u00e4r we da\u015fky gur\u015fawy\u0148 arassa\u00e7ylygyny saklamakda wajyp orun e\u00fdele\u00fd\u00e4r. Ar\u00e7a toka\u00fdlaryny\u0148 we \u00fdabany miweli baglary\u0148 genetiki gorlaryny ylmy barlaglar we geljekki nesiller \u00fc\u00e7in sakla\u00fdar. Gulan we pars gapla\u0148y \u00fdaly howp astyndaky g\u00f6rn\u00fc\u015fleri\u0148 popul\u00fdasi\u00fdasyny\u0148 goraglylygyny we sanyny\u0148 artmagyny \u00fcpj\u00fcn ed\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>\u200bK\u00f6petdag goraghanasy T\u00fcrkmenistany\u0148 tebigy mirasy bolup, t\u00fcrkmen daglaryny\u0148 \u00f6zbolu\u015flylygyny we g\u00f6zelligini \u00f6wrenmek hem-de goramak \u00fc\u00e7in esasy bin\u00fdat bolup dur\u00fdar.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>\u00ddarba\u00fdewa Le\u00fdli<\/em><\/strong><br \/>\n<strong><em>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 101-nji toparyny\u0148 talyby<\/em><\/strong><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>K\u00f6petdag d\u00f6wlet tebigy goraghanasy 1976-njy \u00fdyly\u0148 19-njy awgustynda d\u00f6redildi. Ol A\u015fgabady\u0148 gola\u00fdynda, Ahal wela\u00fdatyny\u0148 \u00e7\u00e4klerinde, Merkezi we G\u00fcndogar K\u00f6petdag ger\u015fini\u0148 i\u0148 gymmatly tebigy \u00fderlerini gorap saklamaga g\u00f6n\u00fckdirilendir. Bu goraghana T\u00fcrkmenistany\u0148 tebigatyny\u0148 dag ekoulgamlaryny\u0148 a\u00fdratynlyklaryny \u00f6wrenmek we goramak bo\u00fdun\u00e7a esasy merkezi hasaplan\u00fdar. Merkezi K\u00f6petdagy\u0148 dag etek d\u00fczl\u00fcklerini\u0148, dik ar\u00e7alyk (arza\u00e7a) toka\u00fdlaryny\u0148, \u00fdabany miweli baglary\u0148 genofonduny we [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25966"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25966"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25966\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25967,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25966\/revisions\/25967"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25966"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25966"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25966"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}