{"id":25968,"date":"2025-10-27T20:15:23","date_gmt":"2025-10-27T15:15:23","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25968"},"modified":"2025-10-27T20:15:23","modified_gmt":"2025-10-27T15:15:23","slug":"sunt-hasardag-dowlet-tebigy-goraghanasy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=25968","title":{"rendered":"S\u00fcnt-Hasardag D\u00f6wlet Tebigy Goraghanasy"},"content":{"rendered":"<p>\u200bS\u00fcnt-Hasardag d\u00f6wlet tebigy goraghanasy 1977-nji \u00fdylda T\u00fcrkmenistany\u0148 g\u00fcnorta-g\u00fcnbatar b\u00f6leginde, Balkan wela\u00fdatyny\u0148 \u00e7\u00e4klerind\u00e4ki G\u00fcnorta-G\u00fcnbatar K\u00f6petdagy\u0148 \u00f6zbolu\u015fly ekoulgamlaryny goramak we ylmy ta\u00fddan \u00f6wrenmek maksady bilen d\u00f6redildi. Bu goraghana G\u00fcnbatar K\u00f6petdag ger\u015fini\u0148 (S\u00fcnt we Hasardag daglaryny\u0148) dag-j\u00fclge toka\u00fdlaryny\u0148 tebigy toplumlaryny goramak bilen, a\u00fdratyn-da, medeni \u00f6s\u00fcmlikleri\u0148 \u00fdabany garynda\u015flaryny\u0148 i\u0148 ba\u00fd genofonduny sakla\u00fdan d\u00fcn\u00fd\u00e4 \u00e4hmi\u00fdetli merkez h\u00f6km\u00fcnde tanal\u00fdar.D\u00f6redilen \u00fdyly\u00a0 1977-nji \u00fdyl. Goraghanany\u0148 umumy me\u00fddany 30,3 m\u00fc\u0148 gektar bolup, \u015fonu\u0148 26,5 m\u00fc\u0148 gektary goraghana, 3,8 m\u00fc\u0148 gektary S\u00fcnt-Hasardag \u00e7\u00e4kli goraghanasyna degi\u015flidir.<\/p>\n<p>\u200b Goraghanany\u0148 esasy gymmaty K\u00f6petdag-H\u00e4z\u00e4r dag ulgamyny\u0148 demirgazyk-g\u00fcnbatar gyrasyna mahsus bolan gury subtropiki klimaty\u0148 \u015fertlerinde saklanyp galan relikt, gi\u0148 \u00fdaprakly toka\u00fdlary (galere\u00fda toka\u00fdlary) we medeni \u00f6s\u00fcmlikleri\u0148 \u00fdabany g\u00f6rn\u00fc\u015flerini goramakdan ybaratdyr.Goraghanany\u0148 \u00e7\u00e4gi Sumbar der\u00fdasy (Etrek der\u00fdasyny\u0148 sag go\u015fandy) tarapyndan iki b\u00f6lege b\u00f6l\u00fcn\u00fd\u00e4r. Bu der\u00fda j\u00fclgeleri \u00fdyly\u0148 dowamynda suw bilen \u00fcpj\u00fcn edilip, \u00f6zbolu\u015fly oazisleri emele getir\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>S\u00fcnt-Hasardag goraghanasy hakyky botaniki hazynadyr. Bu \u00fderde \u00fdokary derejeli \u00f6s\u00fcmlikleri\u0148 1322-den gowrak g\u00f6rn\u00fc\u015fi hasaba alyndy.\u00d6s\u00fcmlikleri\u0148 150-den gowrak g\u00f6rn\u00fc\u015fi di\u0148e \u015fu \u00fderde \u00f6s\u00fd\u00e4n endemik (di\u0148e bu sebit \u00fc\u00e7in mahsus) g\u00f6rn\u00fc\u015flerdir.\u00d6s\u00fcmlikleri\u0148 32 g\u00f6rn\u00fc\u015fi T\u00fcrkmenistany\u0148 Gyzyl kitabyna girizilendir. Mu\u0148a mysal edip, T\u00fcrkmen naryny, grek dagdanyny, T\u00fcrkmen armydyny, Ziwert armydyny we T\u00fcrkmen mandragorasyny (ilkinji gezek \u015fu \u00fderde tapylyp be\u00fdan edildi) g\u00f6rkezmek bolar.<\/p>\n<p>Goraghanany\u0148 i\u0148 uly \u00e4hmi\u00fdeti, onu\u0148 \u00dder \u00fd\u00fcz\u00fcni\u0148 medeni \u00f6s\u00fcmlikleri\u0148 \u00fdabany garynda\u015flaryny\u0148 i\u0148 ba\u00fd merkezlerini\u0148 biri h\u00f6km\u00fcnde ykrar edilmegidir. Sumbar we be\u00fdleki j\u00fclgelerde g\u00fcr toka\u00fdlar emele getir\u00fd\u00e4n aga\u00e7lar:<\/p>\n<p>\u200bNarlar<\/p>\n<p>\u200bInjirler<\/p>\n<p>\u200b\u00ddabany almalar<\/p>\n<p>\u200b\u00ddabany armytlar<\/p>\n<p>\u200bHozlar (grek hozy)<\/p>\n<p>\u200bBadamlar (mindallar)<\/p>\n<p>\u200b\u00dcz\u00fcm<\/p>\n<p>\u200bBu \u00fdabany g\u00f6rn\u00fc\u015fler ekinleri\u0148 taryhy genofondy \u00fc\u00e7in \u00f6r\u00e4n wajypdyr, seb\u00e4bi olar hasyllylygy \u00fdokarlandyrmak, guraklyga we kesellere durnuklylygy \u00fdokarlandyrmak \u00fc\u00e7in zerur bolan genetiki materiallary sakla\u00fdarlar. Goraghana d\u00fcn\u00fd\u00e4de \u00fcz\u00fcmi\u0148, nary\u0148 we mindaly\u0148 \u00fdabany garynda\u015flaryny\u0148 unikal biod\u00fcrl\u00fcligini sakla\u00fdar.<\/p>\n<p>S\u00fcnt-Hasardagy\u0148 ha\u00fdwanat d\u00fcn\u00fd\u00e4si hem daglyk sebit \u00fc\u00e7in \u00f6r\u00e4n ba\u00fddyr.<\/p>\n<p>\u200bS\u00fc\u00fddemdirijiler: Bu \u00fderde 76 g\u00f6rn\u00fc\u015fli s\u00fc\u00fddemdiriji \u00fda\u015fa\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200bE\u00fdran gapla\u0148y: Sebitd\u00e4ki i\u0148 uly \u00fdyrtyjy bolup, gorag astyndadyr.<\/p>\n<p>\u200bT\u00fcrkmen dag tekeleri we owgan go\u00e7lary (urial).<\/p>\n<p>\u200bZolakly syrtlan we be\u00fdlekiler.<\/p>\n<p>\u200bSyri\u00fda go\u0148ur a\u00fdysy we T\u00fcrkmen sarysy \u00fdaly se\u00fdrek ha\u00fdwanlar hem bu goraghanany\u0148 \u00e7\u00e4klerine yzygiderli gir\u00fd\u00e4rler.Gu\u015flary\u0148 250-den gowrak g\u00f6rn\u00fc\u015fi hasaba alyndy. A\u00fdratyn-da, dag h\u00fcnd\u00fcri (keklik), kawkaz ulary we mergany \u00fdaly se\u00fdrek gu\u015flar goral\u00fdar.S\u00fc\u00fdrenijileri\u0148 38 g\u00f6rn\u00fc\u015fi bar, \u015fol sanda me\u015fhur we howply \u00fdylany\u0148 g\u00f6rn\u00fc\u015fleri: Gyrza (kelle\u00e7anak) we Efa (sowuk), \u015fe\u00fdle hem boz ha\u017e\u017euk we \u00fc\u00e7 g\u00f6rn\u00fc\u015fli py\u015fbaga.S\u00fcnt-Hasardag d\u00f6wlet tebigy goraghanasy T\u00fcrkmenistany\u0148 tebigaty goramak bo\u00fdun\u00e7a i\u0148 m\u00f6h\u00fcm desgalaryny\u0148 biridir.<\/p>\n<p>Goraghana, medeni \u00f6s\u00fcmlikleri\u0148 \u00fdabany garynda\u015flaryny\u0148 \u00fdeke-t\u00e4k we ga\u00fdtalanmajak toparlaryny saklamak arkaly, d\u00fcn\u00fd\u00e4 oba hojalygy we seleksi\u00fda ylmy \u00fc\u00e7in uly \u00e4hmi\u00fdetli genetiki gorlary gorap sakla\u00fdar. Ol gury subtropiki zolagy\u0148 G\u00fcnorta-G\u00fcnbatar K\u00f6petdag b\u00f6legini\u0148 esasy land\u015faft we ekologiki tiplerini doly g\u00f6rkez\u00fd\u00e4r.Goraghana \u00f6z\u00fcni\u0148 \u00fc\u00fdtge\u015fik biod\u00fcrl\u00fcligi we genetiki \u00e4hmi\u00fdeti seb\u00e4pli \u00ddUNESKO-ny\u0148 B\u00fctind\u00fcn\u00fd\u00e4 mirasyny\u0148 sanawyna go\u015fulmak \u00fc\u00e7in h\u00f6d\u00fcrlenilen T\u00fcrkmenistany\u0148 esasy tebigy \u00fderlerini\u0148 biridir.S\u00fcnt-Hasardag hakyky tebigy laboratori\u00fda bolup, da\u015fky gur\u015fawy\u0148 durnuklylygyny \u00f6wrenmekde we gorap saklamakda bahasyna \u00fdetip bolmajak i\u015fleri alyp bar\u00fdar.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>Baba\u00fdewa Ogulsabyr<\/strong><\/em><br \/>\n<em><strong>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 101-nji toparyny\u0148 talyby<\/strong><\/em><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u200bS\u00fcnt-Hasardag d\u00f6wlet tebigy goraghanasy 1977-nji \u00fdylda T\u00fcrkmenistany\u0148 g\u00fcnorta-g\u00fcnbatar b\u00f6leginde, Balkan wela\u00fdatyny\u0148 \u00e7\u00e4klerind\u00e4ki G\u00fcnorta-G\u00fcnbatar K\u00f6petdagy\u0148 \u00f6zbolu\u015fly ekoulgamlaryny goramak we ylmy ta\u00fddan \u00f6wrenmek maksady bilen d\u00f6redildi. Bu goraghana G\u00fcnbatar K\u00f6petdag ger\u015fini\u0148 (S\u00fcnt we Hasardag daglaryny\u0148) dag-j\u00fclge toka\u00fdlaryny\u0148 tebigy toplumlaryny goramak bilen, a\u00fdratyn-da, medeni \u00f6s\u00fcmlikleri\u0148 \u00fdabany garynda\u015flaryny\u0148 i\u0148 ba\u00fd genofonduny sakla\u00fdan d\u00fcn\u00fd\u00e4 \u00e4hmi\u00fdetli merkez h\u00f6km\u00fcnde tanal\u00fdar.D\u00f6redilen \u00fdyly\u00a0 1977-nji [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25968"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25968"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25968\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25969,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25968\/revisions\/25969"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25968"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25968"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25968"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}