{"id":26207,"date":"2025-11-21T22:30:06","date_gmt":"2025-11-21T17:30:06","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=26207"},"modified":"2025-11-21T22:30:06","modified_gmt":"2025-11-21T17:30:06","slug":"kiberhowpsuzlygyn-esasy-dusunjesi-we-ahmiyeti","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=26207","title":{"rendered":"Kiberhowpsuzlygy\u00f1 esasy d\u00fc\u015f\u00fcnjesi we \u00e0hmi\u00fdeti"},"content":{"rendered":"<p>H\u00e4zirki sanly d\u00f6w\u00fcrde Kiberhowpsuzlyk di\u00fdmek, di\u0148e bir komp\u00fduteri\u0148izi wiruslardan goramak d\u00e4l, e\u00fdsem, tutu\u015f d\u00f6wleti\u0148, edaralary\u0148 we her bir ra\u00fdaty\u0148 maglumatlaryny kibergi\u0148i\u015flikd\u00e4ki howplardan goralmagyny \u00fcpj\u00fcn etmekdir. Bu, maglumat tehnologi\u00fdalaryny\u0148 (MT) \u00f6s\u00fc\u015fi bilen a\u00fdrylmaz baglany\u015fykly bolan \u00f6r\u00e4n wajyp we \u00e7yl\u015fyrymly meseledir.<\/p>\n<p>Kiberhowpsuzlyk (k\u00f6plen\u00e7 komp\u00fduter howpsuzlygy di\u00fdil\u00fd\u00e4r) komp\u00fduter ulgamlaryny, serwerleri, ykjam enjamlary, elektron ulgamlary, torlary we olarda saklan\u00fdan maglumatlary zy\u00fdanly h\u00fcj\u00fcmlerden goramak \u00fc\u00e7in ulanyl\u00fdan usullary\u0148 we \u00e7\u00e4releri\u0148 toplumydyr.<\/p>\n<p>\u200bOnu\u0148 esasy maksady maglumaty\u0148 \u00fc\u00e7 sany esasy alamatyny (GAB &#8211; Gizlinlik, El\u00fdeterlilik, Bitewilik) goramakdan ybaratdyr.<\/p>\n<p>\u200bGizlinlik (Confidentiality): Maglumata di\u0148e ygty\u00fdarly \u015fahslary\u0148 el\u00fdeterli bolmagyny \u00fcpj\u00fcn etmek.<\/p>\n<p>\u200bBitewilik (Integrity): Maglumaty\u0148 dogry, doly we \u00fc\u00fdtgedilmedik \u00fdagda\u00fdda saklanmagyny we iberilmegini \u00fcpj\u00fcn etmek.<\/p>\n<p>\u200bEl\u00fdeterlilik (Availability): Maglumat ulgamlaryny\u0148 we hyzmatlaryny\u0148 ygty\u00fdarly ulanyjylar \u00fc\u00e7in islendik wagt el\u00fdeterli bolmagyny \u00fcpj\u00fcn etmek.<\/p>\n<p>\u200bKiberhowpsuzlygy\u0148 \u00e4hmi\u00fdeti, d\u00f6wlet we ykdysady howpsuzlyga g\u00f6n\u00fcden-g\u00f6ni t\u00e4sir ed\u00fd\u00e4ndigi seb\u00e4pli yzygiderli art\u00fdar. M\u00f6h\u00fcm d\u00f6wlet we ykdysady desgalary\u0148 (energetika, banklar, aragatna\u015fyk ulgamlary) i\u015fi sanly ulgamlara baglydyr, \u015fonu\u0148 \u00fc\u00e7in olary\u0148 goragy milli b\u00e4hbitleri\u0148 esasy b\u00f6legidir.<\/p>\n<p>Kiberh\u00fcj\u00fcmler we kiberhowplar \u00fdygy-\u00fdygydan k\u00e4mille\u015f\u00fd\u00e4r. Esasy howplara \u015fular degi\u015flidir:<\/p>\n<p>\u200bWiruslar we Zerarly Programmalar (Malware): Komp\u00fduter ulgamlaryna \u00fda-da torlaryna zy\u00fdan \u00fdetirmek, maglumat ogurlamak \u00fda-da ulgamy\u0148 i\u015fini bozmak \u00fc\u00e7in d\u00f6redilen programmirleme kodlary.<\/p>\n<p>\u200bFi\u015fing (Phishing): Ulanyjylary\u0148 \u015fahsy maglumatlaryny (parollary, bank kartlaryny\u0148 sanlaryny) ogurlamak \u00fc\u00e7in galp web sahypalary \u00fda-da elektron po\u00e7ta arkaly aldamak.<\/p>\n<p>\u200bH\u00fcj\u00fcmler (DDoS): Ulgamy \u00fda-da serweri uly maglumat akymy bilen dolduryp, onu\u0148 i\u015fini togtatmak we el\u00fdeterliligini kesmek.<\/p>\n<p>\u200bMaglumaty \u015eifrlemek (Ransomware): Ulanyjyny\u0148 maglumatlaryny \u015fifrlemek we a\u00e7mak \u00fc\u00e7in pul (t\u00f6leg) talap etmek.<\/p>\n<p>\u200bT\u00fcrkmenistan sanly ykdysady\u00fdete ge\u00e7mek strategi\u00fdasyny\u0148 \u00e7\u00e4klerinde kiberhowpsuzlygy\u0148 kanun\u00e7ylyk bin\u00fdadyny berkid\u00fd\u00e4r:<\/p>\n<p>\u200b&#8221;Kiberhowpsuzlyk hakynda&#8221; Kanun\u00a0 2019-njy \u00fdylda kabul edilen bu Kanun, kibergi\u0148i\u015flikde milli b\u00e4hbitleri, adamy\u0148 hukuklaryny we azatlyklaryny goramagy\u0148 hukuk esaslaryny kesgitle\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>&#8220;T\u00fcrkmenaragatna\u015fyk&#8221; agentligini\u0148 \u00fdanynda d\u00f6redilen bu gulluk, \u00fdurdu\u0148 maglumat gi\u0148i\u015fligini goramak we kiberh\u00fcj\u00fcmlere gar\u015fy g\u00f6re\u015fmek bo\u00fdun\u00e7a i\u015fleri alyp bar\u00fdar.\u00a0 \u00ddokary okuw mekdeplerinde, hususan-da, T\u00fcrkmenistany\u0148 Telekommunikasi\u00fdalar we Informatika Institutynda kiberhowpsuzlyk h\u00fcn\u00e4rmenlerini ta\u00fd\u00fdarlamak bo\u00fdun\u00e7a \u00fd\u00f6rite okuwlar we kurslar ge\u00e7iril\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>\u200bKiberhowpsuzlyk di\u0148e d\u00f6wlet edaralaryny\u0148 d\u00e4l, e\u00fdsem, her bir ulanyjyny\u0148 jogapk\u00e4r\u00e7iligidir.Uly we ki\u00e7i harplary, sanlary we belgileri \u00f6z i\u00e7ine al\u00fdan, \u00e7yl\u015fyrymly parollary ulanmak. Her hyzmat \u00fc\u00e7in a\u00fdry-a\u00fdry parollar d\u00f6retmek.Paroldan ba\u015fga-da, ykjam telefon arkaly go\u015fma\u00e7a tassyklama (kod) talap ed\u00fd\u00e4n ulgamlary ulanmak (Two-Factor Authenticatio. Ulgamy\u0148yzda we enjamlary\u0148yzda programmalar we operasion ulgamlar \u00fc\u00e7in yzygiderli \u00e7yk\u00fdan t\u00e4zelenmeleri (updates) gurnamak, seb\u00e4bi olar k\u00f6plen\u00e7 howpsuzlyk kem\u00e7iliklerini d\u00fczetmek \u00fc\u00e7in ni\u00fdetlenendir. N\u00e4tany\u015f elektron po\u00e7ta hatlaryndaky \u00fda-da \u015f\u00fcbheli web sahypalaryndaky baglany\u015fyklara (links) basmazlyk.<\/p>\n<p>\u200bKiberhowpsuzlyk \u2013 dowamly prosesdir. Kiberh\u00fcj\u00fcm\u00e7iler yzygiderli t\u00e4ze usullary tap\u00fdandyklary \u00fc\u00e7in, gorany\u015f ulgamlary we bilimler hem hemi\u015fe k\u00e4mille\u015fdirilmelidir.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>Rahmanowa Zy\u00fdada<\/em><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 101-nji toparyny\u0148 talyby<\/em><\/strong><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>H\u00e4zirki sanly d\u00f6w\u00fcrde Kiberhowpsuzlyk di\u00fdmek, di\u0148e bir komp\u00fduteri\u0148izi wiruslardan goramak d\u00e4l, e\u00fdsem, tutu\u015f d\u00f6wleti\u0148, edaralary\u0148 we her bir ra\u00fdaty\u0148 maglumatlaryny kibergi\u0148i\u015flikd\u00e4ki howplardan goralmagyny \u00fcpj\u00fcn etmekdir. Bu, maglumat tehnologi\u00fdalaryny\u0148 (MT) \u00f6s\u00fc\u015fi bilen a\u00fdrylmaz baglany\u015fykly bolan \u00f6r\u00e4n wajyp we \u00e7yl\u015fyrymly meseledir. Kiberhowpsuzlyk (k\u00f6plen\u00e7 komp\u00fduter howpsuzlygy di\u00fdil\u00fd\u00e4r) komp\u00fduter ulgamlaryny, serwerleri, ykjam enjamlary, elektron ulgamlary, torlary we olarda saklan\u00fdan [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26207"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=26207"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26207\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":26208,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26207\/revisions\/26208"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=26207"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=26207"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=26207"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}