{"id":26218,"date":"2025-11-21T22:39:51","date_gmt":"2025-11-21T17:39:51","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=26218"},"modified":"2025-11-21T22:39:51","modified_gmt":"2025-11-21T17:39:51","slug":"bathyz-dowlet-tebigy-goraghanasyndaky-pisse-tokaylyklary","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=26218","title":{"rendered":"Bathyz D\u00f6wlet Tebigy Goraghanasyndaky pisse toka\u00fdlyklary"},"content":{"rendered":"<p>Bathyz d\u00f6wlet tebigy goraghanasy T\u00fcrkmenistany\u0148 Mary wela\u00fdatyny\u0148 g\u00fcnorta-g\u00fcndogar b\u00f6leginde, E\u00fdran we Owganystan serhetlerine \u00fdakyn \u00fderde \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4n, Merkezi Azi\u00fdany\u0148 i\u0148 \u00f6zbolu\u015fly we biologiki ta\u00fddan gymmatly goraghanalaryny\u0148 biridir. Ol \u00f6z\u00fcni\u0148 \u00fc\u00fdtge\u015fik ekoulgamy we se\u00fdrek ha\u00fdwanlary, a\u00fdratyn-da, Gulanlary\u0148 (onagr) popul\u00fdasi\u00fdasyny goramak bo\u00fdun\u00e7a d\u00fcn\u00fd\u00e4de me\u015fhurdyr.<\/p>\n<p>\u200bD\u00f6redilen \u00fdyly 1941-nji \u00fdyl. Goraghanany d\u00f6retmegi\u0148 esasy maksady G\u00fcndogar Azi\u00fdany\u0148 i\u0148 so\u0148ky tebigy \u00fda\u015fa\u00fdy\u015f \u00fderlerinde saklanyp galan t\u00fcrkmen gulanlaryny\u0148 popul\u00fdasi\u00fdasyny gorap saklamak we dikeltmek bolupdyr.<\/p>\n<p>\u200bBathyz goraghanasy \u00ddewrazi\u00fda kontinentinde de\u0148i-ta\u00fdy bolmadyk tebigy toplumlary\u0148 utga\u015fmasyny \u00f6z\u00fcnde jemle\u00fd\u00e4ndigi \u00fc\u00e7in, 2000-nji \u00fdylda d\u00fcn\u00fd\u00e4ni\u0148 i\u0148 m\u00f6h\u00fcm goraghanalaryny\u0148 hataryna go\u015fuldy we \u00ddUNESKO-ny\u0148 B\u00fctind\u00fcn\u00fd\u00e4 tebigy mirasyny\u0148 sanawyna go\u015fulmak \u00fc\u00e7in h\u00f6d\u00fcrlendi.Goraghanany\u0148 d\u00fcz\u00fcmine \u00c7emenebit, Gyzyljar we Pulhatyn atly \u00fc\u00e7 sany \u00e7\u00e4kli goraghana (zakaznik) hem gir\u00fd\u00e4r, olar Bathyzy\u0148 esasy tebigy ba\u00fdlyklaryny goramakda m\u00f6h\u00fcm orun e\u00fdele\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>\u200bBathyz \u00e7\u00e4ge \u00e7\u00f6ll\u00fcgini\u0148, dag eteklerini\u0148 we tebigy \u00e7\u00f6ketlikleri\u0148 utga\u015f\u00fdan \u00fderinde \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4r.Dag etekleri we s\u00e4hralar be\u00fdikligi 20 metrdan 200 metre \u00e7enli \u00fdet\u00fd\u00e4n ki\u00e7i ba\u00fdyrlar we d\u00fczl\u00fckler.<\/p>\n<p>\u200bPisse toka\u00fdlyklary d\u00fcn\u00fd\u00e4de i\u0148 uly pisse (sa\u00fdawan) sawannalaryny\u0148 biri hasaplan\u00fdar. Pisse aga\u00e7lary (pista\u00e7ka) bir-birinden a\u00e7yk aralykda \u00f6s\u00fd\u00e4r we da\u015f-t\u00f6weregi\u0148 g\u00f6rn\u00fc\u015fi Afrikany\u0148 sawannalaryny \u00fdatlad\u00fdar. K\u00e4bir pisse aga\u00e7laryny\u0148 \u00fda\u015fy 300-500 \u00fdyla \u00fdet\u00fd\u00e4r. Goraghanany\u0148 i\u0148 pes we i\u0148 gyzykly geologiki ob\u00fdektlerini\u0148 biri. Bu 500 metre \u00e7u\u0148lukdaky akymsyz \u00e7\u00f6ketlik, gadymy Tetis de\u0148zini\u0148 a\u015fagyndaky wulkaniki hereketler netijesinde emele gelendigi \u00e7ak edil\u00fd\u00e4r. Onu\u0148 d\u00fc\u00fdbi \u00fdaz \u00fdagy\u015flaryndan so\u0148 wagtla\u00fdyn\u00e7a k\u00f6le we so\u0148ra uly \u015forluga \u00f6wr\u00fcl\u00fd\u00e4r.Bathyz, se\u00fdrek we gymmatly ha\u00fdwanlary\u0148 k\u00f6p sanly popul\u00fdasi\u00fdasyny sakla\u00fdan goraghana h\u00f6km\u00fcnde tanal\u00fdar.<\/p>\n<p>\u200b Goraghanany\u0148 esasy gymmatlygy we simwoly. Bathyz \u2013 T\u00fcrkmen gulanlaryny\u0148 Merkezi Azi\u00fdadaky \u00fdeke-t\u00e4k tebigy \u00fda\u015fa\u00fdy\u015f \u00fderidir. Goraghana d\u00f6redilende gulanlary\u0148 sany 250 t\u00f6weregi bolan bolsa, h\u00e4zirki wagtda olary\u0148 sany 1000-1500 ba\u015fa \u00e7enli dikeldildi.Ke\u00fdik (jeren)\u00a0 Popul\u00fdasi\u00fdasy \u00f6r\u00e4n k\u00f6p bolup, sany 4500\u20135000 ba\u015fa \u00fdet\u00fd\u00e4r.Dag go\u00e7y (Urial)Owgan go\u00e7uny\u0148 \u00fda-da arhary\u0148 toparlary (1000 ba\u015fa gola\u00fd) bu \u00fderde gorag astynda \u00fda\u015fa\u00fdar.\u00ddyrtyjylar\u00a0 E\u00fdran gapla\u0148y (Panthera pardus saxicolor), zolakly syrtlan, sary, m\u00f6jek, tilki we be\u00fdlekiler du\u015f gel\u00fd\u00e4r. Gu\u015flary\u0148 257 g\u00f6rn\u00fc\u015fi hasaba alyndy. Olary\u0148 arasynda se\u00fdrek we \u00fditmek howpy aban\u00fdan saka (\u015fahin), baba-gajar (sazagy\u0148 kercagy), b\u00e4\u015fbarmajak gyrgy we be\u00fdleki \u00fdyrtyjy gu\u015flar bar.S\u00fc\u00fdrenijileri\u00f1 39 g\u00f6rn\u00fc\u015fi du\u015f gel\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>\u200bGoraghanany\u0148 \u00f6s\u00fcmlik d\u00fcn\u00fd\u00e4si \u00f6r\u00e4n ba\u00fd bolup, damarly \u00f6s\u00fcmlikleri\u0148 1050-den gowrak g\u00f6rn\u00fc\u015fi hasaba alyndy. \u00d6s\u00fcmlikleri\u0148 75-den gowragy di\u0148e \u015fu sebit \u00fc\u00e7in mahsus bolup, olary\u0148 13 g\u00f6rn\u00fc\u015fi T\u00fcrkmenistany\u0148 Gyzyl kitabyna girizilendir.\u00ddaz a\u00fdlarynda Bathyz gyrmyzy we sary re\u0148kli l\u00e4leler (\u00fdolbarsguly) we b\u00e4g\u00fcller bilen g\u00fcl a\u00e7yp, \u00f6zbolu\u015fly tebigy owadanlygy bar.<\/p>\n<p>Gulan popul\u00fdasi\u00fdasyny saklamak we dikeltmek bo\u00fdun\u00e7a d\u00fcn\u00fd\u00e4de i\u0148 m\u00f6h\u00fcm merkezdir. Bu \u00fderden gulanlar ba\u015fga \u00fdurtlara-da (mysal \u00fc\u00e7in, Gazagystana) g\u00f6\u00e7\u00fcrilip, olary\u0148 sanyny dikeltmek i\u015fleri alnyp baryl\u00fdar. Merkezi Azi\u00fdany\u0148 uly me\u00fddany e\u00fdele\u00fd\u00e4n pisse toka\u00fdlyklaryny\u0148 tebigy \u00fdagda\u00fdda saklanmagyny \u00fcpj\u00fcn ed\u00fd\u00e4r.T\u00fcrkmenistany\u0148 Gyzyl kitabyna giren ha\u00fdwanlary\u0148 we \u00f6s\u00fcmlikleri\u0148 uly b\u00f6legini\u0148 \u00fda\u015fa\u00fdy\u015f mekanydyr.<\/p>\n<p>\u200bBathyz t\u00fcrkmen tebigatyny\u0148 \u00ab\u00fdedi hazynasyny\u0148\u00bb biri h\u00f6km\u00fcnde, di\u0148e bir ylmy we goraglylyk \u00e4hmi\u00fdeti bilen d\u00e4l, e\u00fdsem, \u00f6z\u00fcni\u0148 t\u00e4sin we ga\u00fdtalanmajak g\u00f6zelligi bilen hem uly medeni \u00e4hmi\u00fdete e\u00fdedir.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>Turakulow Sultan<\/strong><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 101-nji toparyny\u0148 talyby<\/strong><\/em><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bathyz d\u00f6wlet tebigy goraghanasy T\u00fcrkmenistany\u0148 Mary wela\u00fdatyny\u0148 g\u00fcnorta-g\u00fcndogar b\u00f6leginde, E\u00fdran we Owganystan serhetlerine \u00fdakyn \u00fderde \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4n, Merkezi Azi\u00fdany\u0148 i\u0148 \u00f6zbolu\u015fly we biologiki ta\u00fddan gymmatly goraghanalaryny\u0148 biridir. Ol \u00f6z\u00fcni\u0148 \u00fc\u00fdtge\u015fik ekoulgamy we se\u00fdrek ha\u00fdwanlary, a\u00fdratyn-da, Gulanlary\u0148 (onagr) popul\u00fdasi\u00fdasyny goramak bo\u00fdun\u00e7a d\u00fcn\u00fd\u00e4de me\u015fhurdyr. \u200bD\u00f6redilen \u00fdyly 1941-nji \u00fdyl. Goraghanany d\u00f6retmegi\u0148 esasy maksady G\u00fcndogar Azi\u00fdany\u0148 i\u0148 so\u0148ky tebigy \u00fda\u015fa\u00fdy\u015f [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26218"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=26218"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26218\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":26219,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26218\/revisions\/26219"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=26218"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=26218"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=26218"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}