{"id":26336,"date":"2025-11-22T23:02:06","date_gmt":"2025-11-22T18:02:06","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=26336"},"modified":"2025-11-22T23:02:06","modified_gmt":"2025-11-22T18:02:06","slug":"merw-wazasynyn-taryhy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=26336","title":{"rendered":"Merw wazasyny\u00f1 taryhy"},"content":{"rendered":"<p>Irki orta asyr d\u00f6wr\u00fcni\u0148 \u00e7eper\u00e7ilik medeni\u00fdetinde \u201cki\u00e7i\u201d sungat eserlerini\u0148 monumental sungat \u00e4leminde \u015fekillendir\u00fd\u00e4n pursatlary se\u00fdrek d\u00e4l. \u015eol \u201culy\u201d sungat eserleri d\u00fc\u00fdb\u00fcnden \u00fdok \u00fda-da saklanyp galmandyr, \u015fol seb\u00e4pli\u00a0 olary\u0148 \u00e4hmi\u00fdeti has-da art\u00fdar.\u015ee\u00fdle tapyndylary\u0148 biri-de Merwi\u0148 budda he\u00fdkelini\u0148 \u00fderles\u00fd\u00e4n sekisinden (stupasyndan) tapylan aja\u00fdyp bezegli wazadyr. Miladyny\u0148 V-VI asyrlary i\u00e7inde d\u00f6wlen Buddany\u0148 he\u00fdkelini\u0148 kellesi bilen bile g\u00f6ml\u00fcp go\u00fdlan wazany\u0148 i\u00e7inden sanskrit gol\u00fdazmalary tapyldy. Buddizmi\u0148 g\u00fcnorta-g\u00fcndogar Azi\u00fda hem Uzak G\u00fcndogara \u00fda\u00fdra\u00fdan d\u00f6wr\u00fcnde Hindistany\u0148 \u00f6z ilatyny\u0148 oturymly wela\u00fdatlarynda bu dini\u0148 t\u00e4siri pese d\u00fc\u015f\u00fcp ugrapdyr. Bu \u00fdagda\u00fd buddizmi\u0148 Orta Azi\u00fda \u00fda\u00fdran \u00fderlerinde-de dowam edipdir. Bu barada VII asyry\u0148 ba\u015fynda hyta\u00fd zy\u00fdarat\u00e7ysy\u00a0 S\u00fduan-Szan \u00f6z hasabatynda gynanmak bilen bell\u00e4pdir. Merwd\u00e4ki budda sekisini\u0148\u00a0 we\u00fdran edilmegi belli bir derejede iki uly dini\u0148, \u00fdagny zoroastrizm bilen buddizmi\u0148 b\u00e4sde\u015fligi seb\u00e4p bolandyr di\u00fdlip \u00e7ak edil\u00fd\u00e4r. Onu\u0148 g\u00f6ni seb\u00e4plerini\u0148 biri-de ykdysady b\u00e4sde\u015flik bolan bolmagy hem m\u00fcmkin, \u00fdagny zoroastrizme u\u00fd\u00fdan t\u00e4jirleri\u0148 buddizme u\u00fd\u00fdan t\u00e4jirleri s\u00f6wda \u015f\u00e4herlerinden gysyp \u00e7ykarmaga ymtylmaklary bilen bagly bolan bolmagy \u00e4htimMerw wazasyndaky suratlarda wakalary\u0148 esasy \u00f6zeni be\u00fdan edilip, onu\u0148\u00a0 i\u0148 esasy b\u00f6legi da\u015fda gal\u00fdar. Bu suratlary\u0148 a\u0148yrsynda bir adamy\u0148 durmu\u015fyny\u0148\u00a0 be\u00fdanymy \u00fda-da onu\u0148 epiki heka\u00fdata \u00f6wr\u00fclen g\u00f6rn\u00fc\u015fi \u00fdatyrmy? Suratlarda be\u00fdan\u00a0 edilen wakalar hakyky bola\u00fdanda-da, olar e\u00fd\u00fd\u00e4m halky\u0148 dilinde asyl durkundan \u00fc\u00fdtgedilen bolmaly. Gepi\u0148 gerdi\u015fine g\u00f6r\u00e4, bir zady \u00fdatladasymyz gel\u00fd\u00e4r. Be\u00fdik \u015fahyr Fird\u00f6wsini\u0148 \u00f6lmez-\u00fditmez kitaby \u2013 X asyra \u00e7enli \u201cgadymy hem gola\u00fd d\u00f6w\u00fcrlerde \u00fda\u015fan paty\u015falar hakyndaky \u00e4hli heka\u00fdalary\u201d \u00f6z\u00fcnde jeml\u00e4n \u015fahyrana ensiklopedi\u00fda kitaby bolan \u201c\u015eanama\u201d eseri Orta Azi\u00fdany\u0148 halk eposyna-da,\u00a0 b\u00f6lekle\u00fdin g\u00f6rn\u00fc\u015fde, irki orta asyry\u0148 nusgawy edebi\u00fdatyna-da arala\u015fypdyr. \u015eol\u00a0 heka\u00fdalarda aw, me\u00fdlis, pynhan du\u015fu\u015fyklar, gahrymanlary\u0148 \u00f6l\u00fcmi baradaky sahypalar azlyk etme\u00fd\u00e4nem bolsa, bu eserde Merw wazasyndaky s\u00fdu\u017eeti\u0148 a\u00e7ary hem a\u00e7ylman galypdyr, ol taryh ylmynda hem a\u00e7ylman gel\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>Tapgyr-tapgyr pany d\u00fcn\u00fd\u00e4 geldiler,<\/p>\n<p>Az salym \u015fatlanyp, \u00fda\u00fdnap-g\u00fcld\u00fcler,<\/p>\n<p>Herki mu\u015fakgatyn \u00e7ekip durmu\u015fy\u0148,<\/p>\n<p>Baky\u00fdete sary rowan boldular.<\/p>\n<p>Bu s\u00fdu\u017eet asyrlary\u0148 dowamynda unudylyp, galan \u00fderi belli bir heka\u00fdaty teswirle\u00fd\u00e4n bolmagy ahmal. \u015eol hili heka\u00fdatlary\u0148 az bolmandygyna Hosrow Parwezi\u0148\u00a0 k\u00f6\u015fk sazandasy hem bag\u015fysy, Merwde doglan Barbudy\u0148 paty\u015fa \u00fc\u00e7in \u00fdyly\u0148 her g\u00fcn\u00fcnde t\u00e4ze a\u00fddym d\u00f6redendigi-de \u015fa\u00fdatlyk ed\u00fd\u00e4r. Wazadaky sahnalar wakalary\u0148 be\u00fdanyny\u0148 \u00fd\u00f6neke\u00fd \u00e7al\u015fygy bolman, \u015fol d\u00f6wr\u00fc\u0148 adamlaryny\u0148 hakydasynda duran\u00a0 epiki eseri\u0148 kulminasi\u00fda aktydyr. Merw wazasyny\u0148 bezegini\u0148 \u00e7eper\u00e7ilik a\u00fdratynlygy, araplar gelmezinden \u00f6\u0148ki Horasany\u0148 nakga\u015f\u00e7ylygy \u00fc\u00e7in h\u00e4si\u00fdetli bolan esasy\u00a0 alamatlary a\u00e7yp g\u00f6rkez\u00fd\u00e4r. Olardaky G\u00fcndogary\u0148 irki orta asyrlar nakga\u015f\u00e7ylygyndaky umumylyklar Merw wazasynda monumental nakga\u015f\u00e7ylyk \u00fc\u00e7in h\u00e4si\u00fdetli bolan alamatlar \u00f6z be\u00fdanyny tapypdyr di\u00fdip, ynamly a\u00fdtmaga esas ber\u00fd\u00e4r. \u015eolar \u00fdaly\u00a0 nakga\u015f\u00e7ylyk eserleri \u015f\u00e4her k\u00f6\u015fklerini\u0148, onu\u0148 da\u015fynda \u00fderle\u015fen m\u00fclklerd\u00e4ki ka\u015fa\u0148\u00a0 ymaratlary\u0148 diwarlaryny bez\u00e4pdir. Olary\u0148 galyndylaryny\u0148 \u00fcsti a\u00e7ylanlaram az d\u00e4l. Tapylan \u015fol \u00fc\u00fdtge\u015fik alamatlary\u0148 esasylaryny bilmek bolsa m\u00f6h\u00fcmdir.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>Nurly\u00fdewa A\u00fdg\u00fcl<\/strong><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 104-nji toparyny\u0148 talyby<\/strong><\/em><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Irki orta asyr d\u00f6wr\u00fcni\u0148 \u00e7eper\u00e7ilik medeni\u00fdetinde \u201cki\u00e7i\u201d sungat eserlerini\u0148 monumental sungat \u00e4leminde \u015fekillendir\u00fd\u00e4n pursatlary se\u00fdrek d\u00e4l. \u015eol \u201culy\u201d sungat eserleri d\u00fc\u00fdb\u00fcnden \u00fdok \u00fda-da saklanyp galmandyr, \u015fol seb\u00e4pli\u00a0 olary\u0148 \u00e4hmi\u00fdeti has-da art\u00fdar.\u015ee\u00fdle tapyndylary\u0148 biri-de Merwi\u0148 budda he\u00fdkelini\u0148 \u00fderles\u00fd\u00e4n sekisinden (stupasyndan) tapylan aja\u00fdyp bezegli wazadyr. Miladyny\u0148 V-VI asyrlary i\u00e7inde d\u00f6wlen Buddany\u0148 he\u00fdkelini\u0148 kellesi bilen bile g\u00f6ml\u00fcp go\u00fdlan [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26336"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=26336"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26336\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":26337,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26336\/revisions\/26337"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=26336"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=26336"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=26336"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}