{"id":26532,"date":"2025-11-23T18:08:29","date_gmt":"2025-11-23T13:08:29","guid":{"rendered":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=26532"},"modified":"2025-11-23T18:08:29","modified_gmt":"2025-11-23T13:08:29","slug":"dehistanyn-yadygarligi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=26532","title":{"rendered":"DEHISTANY\u0147 \u00ddADYG\u00c4RLIGI"},"content":{"rendered":"<p>Dehistan (\u00fda-da Ma\u015fat-Missirian di\u00fdlip hem tanal\u00fdar) \u2013 T\u00fcrkmenistany\u0148 g\u00fcnbatar sebitinde, Hazar de\u0148zine gola\u00fd \u00fderde, Balkan wela\u00fdatynda \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4n, i\u0148 gadymy we i\u0148 uly taryhy-medeni toplumlary\u0148 biridir. Ol IX-XIV asyrlarda G\u00fcndogar we G\u00fcnbatar aralygyndaky uly s\u00f6wda \u00fdollaryny\u0148 \u00e7atrygynda \u00fderle\u015fen, g\u00fcll\u00e4p \u00f6sen \u015f\u00e4her bolupdyr. Bu \u00fdadyg\u00e4rlik, t\u00fcrkmen halkyny\u0148 we tutu\u015f Merkezi Azi\u00fdany\u0148 orta asyr medeni\u00fdetini\u0148, binag\u00e4rligini\u0148 we yslam sungatyny\u0148 be\u00fdik \u015fa\u00fdadydyr.<\/p>\n<p>Dehistany\u0148 taryhy, gadymy d\u00f6w\u00fcrlerden ba\u015flanyp, Yslam siwilizasi\u00fdasyny\u0148 g\u00fcll\u00e4p \u00f6sen d\u00f6wr\u00fcne \u00e7enli uzap gid\u00fd\u00e4r.Bu \u00fderlerde ilkinji \u00fda\u015fa\u00fdy\u015f dessine b\u00fcr\u00fcn\u00e7 e\u00fd\u00fdamyna degi\u015fli bolsa-da, \u015f\u00e4her \u00f6z\u00fcni\u0148 i\u0148 uly \u00f6s\u00fc\u015fini Horezm\u015falar d\u00f6wr\u00fcnde (esasan XI-XII asyrlar) g\u00f6rdi. Ol bu d\u00f6w\u00fcrde Horezm bilen Hazar\u00fdaka aralygyndaky s\u00f6wda we ykdysady gatna\u015fyklary\u0148 merkezi bolup hyzmat etdi.<\/p>\n<p>\u200bDehistan Be\u00fdik \u00dd\u00fcpek \u00ddoluny\u0148 Hazar de\u0148zi kenaryndaky \u015fahalaryny\u0148 birinde \u00fderle\u015fip, G\u00fcndogary\u0148 harytlaryny\u0148 Hazar we Gara de\u0148iz arkaly \u00ddewropa gitmegi \u00fc\u00e7in m\u00f6h\u00fcm ge\u00e7elge bolupdyr.\u015e\u00e4her, mongol \u00e7ozu\u015flary (XIII asyr) we so\u0148raky sebitd\u00e4ki ownuk uru\u015flar netijesinde, \u015fe\u00fdle-de suw \u00e7e\u015fmelerini\u0148 \u00fditmegi seb\u00e4pli kem-kemden haraba\u00e7ylyga sezewar bolupdyr.Dehistany\u0148 h\u00e4zirki harabalyklary hem \u00f6z\u00fcni\u0148 taryhy binag\u00e4rlik ussatlygyny we ululygyny g\u00f6rkez\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>\u200b \u015e\u00e4her, esasy howpsuzlyk galasyny\u0148 da\u015f-t\u00f6wereginde \u00fda\u00fdrap gid\u00fd\u00e4n, galy\u0148 diwarlar we gorag toplumlary bilen gur\u015falandy. Bu, onu\u0148 gorag we harby \u00e4hmi\u00fdetini g\u00f6rkez\u00fd\u00e4r.Dehistan toplumyny\u0148 i\u0148 g\u00f6rn\u00fckli we h\u00e4zirki d\u00f6wre \u00e7enli saklanyp galan b\u00f6lekleri bar.Ma\u015fat Ata Metjidi\u00a0 XI asyra degi\u015fli bolan bu metjidi\u0148 galyndylary we onu\u0148 aja\u00fdyp g\u00fcmmezi (kupoly), \u00fdokary yslam binag\u00e4rligini\u0148 nusgasydyr.<\/p>\n<p>\u200b Bir-birine gola\u00fd \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4n iki sany be\u00fdik minarany\u0148 galyndylary, \u015f\u00e4heri\u0148 dabaraly we ruhy merkezi bolandygyny g\u00f6rkez\u00fd\u00e4r. Minaralary\u0148 gurlu\u015fynda gi\u0148den ulanylan bi\u015fen kerpi\u00e7, \u00e7yl\u015fyrymly geometri\u00fda we kufi \u00fdazgylar ulanylypdyr. Dehistany\u0148 binalaryny\u0148 bezeginde bi\u015fen kerpi\u00e7leri d\u00fcrli bur\u00e7lar bilen \u00fderle\u015fdirmek arkaly d\u00f6redilen \u00e7yl\u015fyrymly geometrik nagy\u015flar we arap hatynda \u00fdazgylar (\u00fdazgylar), orta asyr binag\u00e4rlik we keramika sungatyny\u0148 i\u0148 \u00fdokary derejesini g\u00f6rkez\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>Dehistan di\u0148e bir fiziki harabalyk d\u00e4l, e\u00fdsem, ylmy we medeni \u00e7e\u015fmedir. Bu \u00fderde ge\u00e7irilen arheologik gazuw-agtary\u015f i\u015fleri orta asyrda \u00fda\u015fan adamlary\u0148 g\u00fcndelik durmu\u015fy, ykdysady\u00fdeti we \u00e7eper\u00e7ilik derejesi barada k\u00f6p maglumat berdi. Keramika \u00f6n\u00fcmleri, z\u00e4hmet gurallary we bezegler tapyldy.Dehistany\u0148 i\u0148 \u00e4hmi\u00fdetli in\u017eener\u00e7ilik t\u00e4sinliklerinden biri \u2014 bu \u00fderde ulanylan \u00e7yl\u015fyrymly suwary\u015f ulgamlaryny\u0148 (kanallar, suw howuzlary) galyndylarydyr. Bular gurak zolakda uly \u015f\u00e4heri\u0148 n\u00e4hili ykdysady ta\u00fddan durnukly bolandygyny g\u00f6rkez\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>Dehistan \u00fdadyg\u00e4rligi, T\u00fcrkmenistany\u0148 d\u00fcn\u00fd\u00e4 medeni mirasyna go\u015fan uly go\u015fandyny g\u00f6rkez\u00fd\u00e4r.H\u00e4zirki wagtda Dehistan T\u00fcrkmenistany\u0148 i\u0148 esasy goral\u00fdan taryhy-medeni goraghanalaryny\u0148 biri bolup, t\u00fcrkmen halkyny\u0148 taryhy k\u00f6klerini\u0148 \u00e7u\u0148lugyny we ba\u00fdlygyny g\u00f6rkez\u00fd\u00e4r.<\/p>\n<p>Dehistany\u0148 (Ma\u015fat-Missiriany\u0148) \u00fdadyg\u00e4rligi \u2013 bu Hazar\u00fdaka \u00e7\u00f6l\u00fcni\u0148 syrly we gymmatly mirasydyr. Ol bize orta asyr t\u00fcrkmen siwilizasi\u00fdasyny\u0148 binag\u00e4rlik ussatlygyndan, s\u00f6wda kuwwatyndan we ruhy \u00e7u\u0148lugyndan habar ber\u00fd\u00e4r. Bu, taryh bilen h\u00e4zirki zamany\u0148 arasynda gurul\u00fdan gymmatly we \u00fdatdan \u00e7ykmajak k\u00f6pr\u00fcdir.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>Saparow Sapar<\/strong><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>Halkara senagat\u00e7ylar we teleke\u00e7iler uniwersitetini\u0148 Dil \u00f6wreni\u015f b\u00f6l\u00fcmini\u0148 110-njy toparyny\u0148 talyby<\/strong><\/em><\/p>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dehistan (\u00fda-da Ma\u015fat-Missirian di\u00fdlip hem tanal\u00fdar) \u2013 T\u00fcrkmenistany\u0148 g\u00fcnbatar sebitinde, Hazar de\u0148zine gola\u00fd \u00fderde, Balkan wela\u00fdatynda \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4n, i\u0148 gadymy we i\u0148 uly taryhy-medeni toplumlary\u0148 biridir. Ol IX-XIV asyrlarda G\u00fcndogar we G\u00fcnbatar aralygyndaky uly s\u00f6wda \u00fdollaryny\u0148 \u00e7atrygynda \u00fderle\u015fen, g\u00fcll\u00e4p \u00f6sen \u015f\u00e4her bolupdyr. Bu \u00fdadyg\u00e4rlik, t\u00fcrkmen halkyny\u0148 we tutu\u015f Merkezi Azi\u00fdany\u0148 orta asyr medeni\u00fdetini\u0148, binag\u00e4rligini\u0148 we yslam [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26532"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=26532"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26532\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":26533,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26532\/revisions\/26533"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=26532"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=26532"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=26532"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}