{"id":9844,"date":"2025-03-15T06:13:01","date_gmt":"2025-03-15T01:13:01","guid":{"rendered":"http:\/\/newashgabat.com\/?p=9844"},"modified":"2025-03-15T06:13:13","modified_gmt":"2025-03-15T01:13:13","slug":"algebranyn-atasy-al-horezmi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/newsashgabat.com\/?p=9844","title":{"rendered":"Algebrany\u0148 \u00abatasy\u00bb \u2013 al-Horezmi"},"content":{"rendered":"<p>D\u00fcn\u00fd\u00e4 ylmyny\u0148 \u00f6s\u00fc\u015fine saldamly go\u015fantlar go\u015fan, Merkezi Azi\u00fdada \u00fda\u015fap<br \/>\nge\u00e7en alymlary\u0148 biri-de Muhammet al-Horezmidir. Ol G\u00fcndogary\u0148 i\u0148 aja\u00fdyp, i\u0148<br \/>\nbe\u00fdik alymlaryny\u0148 biri sa\u00fdylmak bilen, takyk ylymlaryny\u0148 \u2013 matematikany\u0148,<br \/>\nastronomi\u00fdany\u0148 kemala gelmegine, \u00f6smegine \u00e4girt uly go\u015fant go\u015fdy.<br \/>\nMuhammet al-Horezmi algebra ylmyny\u0148 \u00abatasy\u00bb hasap edilip, onu\u0148 ady<br \/>\n\u00ddewropadaky h\u00e4zirki zaman matematika ylmyny\u0148 kemala gelmegi bilen g\u00f6s-g\u00f6ni<br \/>\nbaglany\u015fyklydyr. Onu\u0148 arifmetika degi\u015fli i\u015fleri matematikany\u0148 taryhynda m\u00f6h\u00fcm<br \/>\norun aldy. Al-Horezmi \u00abHindi hasaby hakda kitap\u00bb atly i\u015finde, ilki bilen, hindileri\u0148<br \/>\ndokuz san belgisi arkaly islendik sany \u00fdazmak bol\u00fdandygyny g\u00f6rkezmek<br \/>\nisle\u00fd\u00e4ndigini be\u00fdan ed\u00fd\u00e4r. Ol bu usuly\u0148 esasynda sanlary k\u00f6peltmek, b\u00f6lmek,<br \/>\ngo\u015fmak we a\u00fdyrmak amallaryny \u00fderine \u00fdetirmegi\u0148 a\u0148satdygyny bell\u00e4p ge\u00e7\u00fd\u00e4r. Onu\u0148<br \/>\nbu i\u015finde ilkinji gezek hindilerde \u00fd\u00fcze \u00e7ykan, \u00fd\u00f6ne uzak wagtlary\u0148 dowamynda<br \/>\nHindistany\u0148 \u00e7\u00e4klerinden \u00e7ykmadyk nol sany ilkinji bolup al-Horezmini\u0148 meseleler<br \/>\n\u00e7\u00f6zmekde pe\u00fddalanmagy, hindi san belgilerini g\u00fcnbatarly alymlara el\u00fdeterli etdi. Al-<br \/>\nHorezmi tarapyndan ulany\u015fa girizilen nol sany 250 \u00fdyl so\u0148 \u00ddewropada ulanyp<br \/>\nba\u015fladylar. Onu\u00f1 bu i\u015fi, ta\u00fd\u00fdarlan gollanmasy arkaly arap d\u00f6wletlerine, so\u0148ra bolsa<br \/>\n\u00ddewropa \u00fdurtlaryna \u00fda\u00fdra\u00fdar. Hasapla\u00fdy\u015f ulgamlaryny\u0148 artykma\u00e7lyklaryny<br \/>\ng\u00f6rkezmek, d\u00fc\u015fn\u00fckli we sada dilde be\u00fdan etmek hem be\u00fdik matematik al-Horezmini\u0148<br \/>\npa\u00fdyna d\u00fc\u015f\u00fd\u00e4r. G\u00fcndelik durmu\u015fda arifmetikadan pe\u00fddalanmagy\u0148, ylmy barlaglary<br \/>\nge\u00e7irmegi\u0148 \u00fdollaryny ilkinji bolup g\u00f6rkezen we arifmetikany ulgamla\u00fdyn g\u00f6rn\u00fc\u015fde<br \/>\n\u00f6sd\u00fcren be\u00fdik matematik al-Horezmidir.<br \/>\n\u00d6z d\u00f6wr\u00fcni\u0148 be\u00fdik matematigi bolan al-Horezmi di\u0148e bir G\u00fcndogary\u0148 ylym<br \/>\nd\u00fcn\u00fd\u00e4sine d\u00e4l, e\u00fdsem G\u00fcnbatary\u0148 ylym d\u00fcn\u00fd\u00e4sine-de uly t\u00e4sir edipdir. G\u00fcnbatar<br \/>\nmatematikleri al-Horezimi\u0148 uzak \u00fdyllary\u0148 dowamynda \u00e7eken z\u00e4hmetini\u0148 netijesi<br \/>\nbolan bu i\u015fini matematika ylmyny\u00f1 d\u00fc\u00fdp eser h\u00f6km\u00fcnde kabul edipdirler.<br \/>\nG\u00fcndogary\u00f1 we g\u00fcnbatary\u00f1 bilim d\u00fcn\u00fd\u00e4sinde ilkinji k\u00e4mil algebra kitaby h\u00f6km\u00fcnde<br \/>\nabra\u00fd gazanan bu i\u015f \u00fdewropaly alymlary\u0148 t\u00e4ze ylmy i\u015flerine g\u00f6nezlik bolupdyr. Ol<br \/>\nh\u00e4zirki \u00fdokary algebrany\u0148 \u00fd\u00fcze \u00e7ykmagyna hem o\u0148a\u00fdly t\u00e4sirini \u00fdetiripdir.<br \/>\nMatematikany\u0148 taryhyny \u00f6wren\u00fd\u00e4n alymlar be\u00fdik alym al-Horezimni\u0148 \u00abAlgebradan<br \/>\nwe almukabalydan hasaplamak bo\u00fdun\u00e7a gysga\u00e7a kitap\u00bb atly i\u015fini\u0148 \u00ddewropada ilkinji<br \/>\n\u00f6wrenilip ba\u015flanandygyny, \u015fol d\u00f6wr\u00fc\u0148 alymlaryny\u0148 \u00fdankitabyna \u00f6wr\u00fclendigini<br \/>\ntassykla\u00fdarlar.<br \/>\nBe\u00fdik alymy\u0148 \u00fda\u015fan wagtyndan b\u00e4ri, on iki asyrdan gowrak wagt ge\u00e7en hem<br \/>\nbolsa, d\u00fcn\u00fd\u00e4 jemgy\u00fdet\u00e7iligi onu\u0148 galdyryp giden ylmy mirasyna go\u00fd\u00fdan sarpasy<br \/>\nhem-de ony \u00f6wrenmeklige bolan islegi \u00fdokarlygyna gal\u00fdar.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong><em>Amangeldi\u00fdewa S\u00e4hra<\/em><\/strong><\/p>\n<div dir=\"auto\" style=\"text-align: right;\"><strong><em>Da\u015foguz \u015f\u00e4herini\u0148 da\u015fary \u00fdurt dillerine \u00fd\u00f6ritele\u015fdirilen 27-nji orta mekdebini\u0148 matematika mugallymy.<\/em><\/strong><\/div>\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>D\u00fcn\u00fd\u00e4 ylmyny\u0148 \u00f6s\u00fc\u015fine saldamly go\u015fantlar go\u015fan, Merkezi Azi\u00fdada \u00fda\u015fap ge\u00e7en alymlary\u0148 biri-de Muhammet al-Horezmidir. Ol G\u00fcndogary\u0148 i\u0148 aja\u00fdyp, i\u0148 be\u00fdik alymlaryny\u0148 biri sa\u00fdylmak bilen, takyk ylymlaryny\u0148 \u2013 matematikany\u0148, astronomi\u00fdany\u0148 kemala gelmegine, \u00f6smegine \u00e4girt uly go\u015fant go\u015fdy. Muhammet al-Horezmi algebra ylmyny\u0148 \u00abatasy\u00bb hasap edilip, onu\u0148 ady \u00ddewropadaky h\u00e4zirki zaman matematika ylmyny\u0148 kemala gelmegi bilen g\u00f6s-g\u00f6ni baglany\u015fyklydyr. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":9845,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9844"}],"collection":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9844"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9844\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9846,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9844\/revisions\/9846"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/9845"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9844"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9844"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/newsashgabat.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9844"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}