RU
Gadymy Merw — bu diňe bir taryhy ýadygärlikler toplumy däl, eýsem, 2500 ýyldan gowrak dowam eden şöhratly medeniýetiň, ylmyň we söwdanyň göwheri bolupdyr. Ol Merkezi Aziýanyň iň gadymy we iň gowy saklanyp galan oazis şäherleriniň biri hökmünde, 1999-njy ýylda ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna girizildi.Merwiň taryhy ähmiýeti şeýle bir uludyr welin, orta asyr taryhçylary ony “Maru-Şahu Jahan” — ýagny, “Jahanyň Şasy” diýip atlandyrypdyrlar.Merw yklymlary birleşdirýän Beýik Ýüpek Ýolunyň esasy çatrygynda ýerleşip, Gündogar bilen Günbataryň arasyndaky söwda, medeni we ylmy alyş-çalşygyň merkezi bolup hyzmat edipdir. Söwda ýollary Merwden Özbegistana, Owganystana, Eýrana we Hindistana gidipdir.
Merw beýleki gadymy şäherlerden tapawutlylykda, yzygiderli bir ýerde gurulman, Murgap derýasynyň akymynyň üýtgemegi bilen täze ýerlere göçüpdir. Şonuň üçin onuň çäginde dürli eýýamlara degişli bäş sany esasy gala galyndysy bar:
Erkgala (b.e. öňki VI asyr, iň gadymy bölegi)
Gäwürgala (b.e. öňki III asyr, Aleksandr Makedonskiniň döwründen)
Soltangala (XI asyr, Seljuklar döwrüniň paýtagty)
Abdyllahangala (XV asyr, Teýmiritler döwri)
Baýramaly han galasy (takmynan XVIII asyr)
Merw XI-XII asyrlarda, Beýik Seljuk Türkmenleriniň Imperiýasynyň paýtagty bolanda, öz ösüşiniň iň ýokary derejesine ýetipdir.Taryhçylaryň çaklamalaryna görä, XII asyryň başynda Merwiň ilaty 500 müňden gowrak bolup, ol şol döwürde dünýäniň iň uly şäheri hasaplanypdyr.Bu döwürde Merw ylmyň we medeniýetiň merkezi bolup, Omar Haýýam ýaly beýik akyldarlar bu ýerde ýaşap, işlän. Şäherde köp sanly uly kitaphanalar, ylmy merkezler we okuw jaýlary bolupdyr.
Merwiň harabalyklarynyň arasynda has-da bellileri.
Soltan Sanjaryň Aramgähi (1157-nji ýyl): Bu, Seljuk binagärliginiň iň beýik we iň gowy saklanyp galan nusgalarynyň biridir. Onuň äpet gümmezi şol döwrüň inženerçilik we ussaçylyk sungatynyň beýikdigine şaýatlyk edýär. Soltan Sanjar Beýik Seljuk imperiýasynyň iň soňky uly hökümdary bolupdyr.VI asyra degişli bolan bu iki gala, çig kerpiçden gurlan bolsa-da, binagärlik ussatlygy netijesinde şu günlere çenli saklanyp galypdyr. Olaryň aýratyn sütünli we üýtgeşik binagärlik görnüşleri hünärmenleri haýran galdyrýar.Merwde pygamber Muhammediň (S.A.W) iki sany sahabasy – Abu Gyfariniň we Buradynyň – aramgähleri ýerleşýär. Bu ýerler häzirki wagtda Türkmenistanlylar üçin iň köp zyýarat edilýän keramatly ýerleriň biridir.Çöl şertlerinde gurlan, konus şekilli gümmezli desgalar bolup, gijesi bilen buz ýasap, ony ýylyň dowamynda saklamak üçin ulanylypdyr. Bu desgalar şol döwrüň inženerçilik we durmuş tejribesini görkezýär.
Merwiň şöhratly taryhy 1221-nji ýylda Çingiz hanyň ogly Toluý hanyň goşunlarynyň çozuşy bilen birden kesilipdir. Mongol goşunlary şäheri weýran edip, taryhçylaryň hasabyna görä, ýüzlerçe müň adamy gyrgynçylyga sezewar edipdirler. Bu heläkçilikden soň şäher doly harabalyga öwrüldi we ozalky beýikligine dolanyp bilmedi.Merwiň galyndylary häzirki wagtda taryhyň we ylmyň geljegi öwredýän gudratly kitaby ýalydyr.
Begjanowa Gülnabat
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 106-njy toparynyň talyby
