Muhammet ibn Zeýdiň Kümmeti

Muhammet ibn Zeýdiň kümmeti (käbir çeşmelerde Soltan Alynyň kümmeti ady bilen hem duş gelip bilner) Türkmenistanyň Mary welaýatynyň Baýramaly etrabyndaky Gadymy Merwiň çäginde ýerleşýän, XII asyra degişli iň ähmiýetli arhitektura ýadygärlikleriniň biridir. Ol Seljuklar döwrüniň gurluşyk sungatynyň has kämil we inçe nagyşlary özünde jemleýän nusgasy hasaplanýar.

​Bu kümmetiň gurluşynyň takyk senesi onuň esasy girişiniň ýokarsynda ýerleşen arapça ýazgylar arkaly kesgitlenipdir. M. Ý. Masson tarapyndan okalyp düşündirilen bu ýazgy ýadygärligi takmynan 1112-1113-nji ýyllar bilen seneleýär.Ol Mary welaýatynyň hökümdary bolan Şerefeddin Abu Tahyryň buýrugy bilen gurlup, onda Muhammet Seýit ibn Zeýdiň jaýlanandygy hasaplanylýar. Bu şahsyýet dini we döwlet işlerinde uly abraýa eýe bolupdyr.

​Kümmet inedördül görnüşli (taraplary 8,5 metre golaý), esasy bölegi çig kerpiçden gurlupdyr, ýöne tutuş daş ýüzi we içi bişen kerpiç bilen örülip, bezeg işleri ýerine ýetirilipdir.Kümmetiň binagärlik gymmaty, esasan, onuň içine we daşyna edilen bezeglerde jemlenýär. Diwarlaryň ýüzüne dürli ýagdaýda ýerleşdirilen bişen kerpiçler arkaly emele gelen geometrik we hatly nagyşlar örän inçe we ussatlyk bilen ýerine ýetirilipdir. Içki diwarlaryň burçlaryndan inedördül binadan tegelek gümmeze geçişi üpjün edýän paruslar (arhitekturanyň bir bölegi) çylşyrymly kerpiç nagyşlary bilen bezelip, bu usul Seljuklaryň gümmez gurmak ussatlygyny görkezýär.Kümmetiň ilkinji gümmezi XX asyryň başynda ýykylypdyr, ýöne 1937-nji ýylda Buharadan bolan ussalar tarapyndan gaýtadan dikeldilipdir.

​Bu kümmetiň iň uly ähmiýeti, onuň gurluşyk senesini we haýsy şahsyýet bilen baglanyşyklydygyny anyklaşdyrmaga mümkinçilik beren taryhy ýazgynyň saklanyp galmagydyr. Bu ýazgy, Seljuklar eýýamynyň beýleki ýadygärlikleri bilen deňeşdirilende, onuň öz döwründe nähili ähmiýetli bina bolandygyna şaýatlyk edýär.

​Häzirki wagtda bu ýadygärlik Gadymy Merw taryhy-medeni goraghanasynyň esasy obýektleriniň biri hökmünde goralýar we sebitiň Seljuklar döwründäki dini we binagärlik ösüşiniň ajaýyp subutnamasydyr.

Resulow Nurýagdy

Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 108-nji toparynyň talyby