RU
Uly Gyz Gala (köplenç Uly Gyzgala ýa-da Köneürgenç Gyz Gala diýlip hem atlandyrylýar), Köneürgenjiň taryhy-medeni goraghanasynyň çäginde ýerleşýän, Merkezi Aziýa arhitekturasynyň nusgalyk binalaryndan biridir. Onuň syrly daşky keşbi we çylşyrymly gurluşy asyrlaryň dowamynda köp syýahatçylary we taryhçylary haýrana goýup gelýär.Uly Gyz Galanyň gurluşy we ähmiýeti Köneürgenç bilen berk baglanyşyklydyr.
Galanyň gurluşynyň esasy bölegi IX-XI asyrlara (köp çeşmelerde XI-XII asyrlar aralygy) degişli edilýär. Bu, Köneürgenjiň Horezmşalar döwletiniň düzüminde gülläp ösen döwrüdir. Bu Gala ilkinji nobatda berkidilen serkerdelik jaýy ýa-da küşgi (köşk) hökmünde ulanylypdyr. Ol diňe bir gorag we harby meseleler üçin däl, eýsem, ýokary gatlagyň ýaşaýyş jaýy hökmünde hem ähmiýetli bolupdyr. Ol şäheriň iň strategik ýerinde ýerleşip, daş-töweregi gözegçilikde saklamaga mümkinçilik beripdir.Galanyň arhitekturasy Ýerli we Yslam arhitektura stiliniň täsirlerini utgaşdyrýar.
Gala, beýikligi 17 metrden gowrak bolan, silindr görnüşli, ýöne ýokaryk inçelip gidýän ägirt uly diwar bilen gurşalandyr. Esasan hem, çig kerpiçden gurulyp, daşky ýüzleri we gorag bölekleri bişen kerpiç bilen berkidilen. Çig kerpiç ulanmak, galanyň ýyly we salkyn saklanmagyna kömek edipdir.Galany beýleki binalardan aýratynlaşdyrýan iň esasy aýratynlyk — bu onuň gofrirlenen ýa-da kör-kemarlar diýilýän (falzkant) daşky diwarlarydyr.Diwarlar bir-birine çalşyp durýan ýarym-silindr we gönüburçly sütünjiklerden (ýeleklerden) ybarat.
Bu çylşyrymly görnüş diňe bir gözellik bermän, eýsem:
Berkidijilik: Ýygy-ýygydan bolýan ýer titreýmelerine garşy binanyň durnuklylygyny artdyrypdyr.
Gorag: Diwarlara galmagy kynlaşdyryp, hüjümiň täsirini peseldipdir.
Sowadyjlyk: Kölegelik döredip, galanyň içini salkyn saklamaga kömek edipdir.
Galanyň içinde iki esasy gat bolupdyr. Içki bölekler galyndylara görä otaglar, dymyk koridorlar we basgançaklar bilen gurşalandy. Bu, onuň gorag we ýaşaýyş üçin gowy niýetlenendigini görkezýär.Uly Gyz Gala adynyň “Gyz Gala” bolmagy bilen bagly ençeme gyzykly rowaýatlar bar.
Iň meşhur rowaýata görä, Köneürgenjiň hökümdarynyň örän gözellikli gyzy bolupdyr. Ol gyz öz kakasynyň zor bilen durmuşa çykarmak isleginden gaçyp, bu ýeňilmez galany gurdurypdyr we onda ýaşapdyr. Başga bir rowaýat bolsa, bu gyzyň jadyly güýjüň kömegi bilen duşmanlary ýeňendigini aýdýar. “Gyz Gala” ady, köplenç, ol galalaryň ýeňilmezligini, başgalaryň eline gowuşmandygyny ýa-da içinde aýallar üçin aýratyn ýerleriň bolandygyny aňladýan simwolik at bolup biler.
Uly Gyz Gala, Köneürgenjiň beýleki taryhy ýadygärlikleri (mysal üçin, Turabek hanymyň kümmeti, Gutlug Timuryň minarasy) bilen bilelikde, 2005-nji ýylda ÝUNESKO-nyň Bütindünýä Miras Sanawyna goşuldy.Bu, galanyň diňe Türkmenistanyň däl, eýsem, bütin adamzat medeniýeti üçin gymmatly taryhy we arhitektura nusgasydygyny tassyklaýar.
Uly Gyz Gala diňe bir daşdan we çig kerpiçden gurlan bina däl, eýsem, Horezmşalar döwrüniň inženerçiliginiň, gorag usullarynyň we medeni filosofiýasynyň janly subutnamasydyr. Onuň görnüşi, ýapon arassaçylygy ýaly, ussatlygy, kämilleşmegi we durnuklylygy özünde jemleýän Merkezi Aziýanyň uly taryhyny görkezýär.
Sahatowa Aýlar
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 109-njy toparynyň talyby
