Gyzgala

Gyzgala (käwagt Gyz-gala ýa-da Köneürgenç Gyzgala diýlip hem atlandyrylýar) Türkmenistanyň Daşoguz welaýatynyň Köneürgenç etrabynda ýerleşýän, taryhy we binagärlik taýdan iň gymmatly ýadygärlikleriň biridir. Ol Köneürgenç Taryhy-medeni goraghanasynyň çäginde ýerleşýär we UNESCO-nyň Bütindünýä Mirasynyň sanawyna girizilendir.

​Gyzgalanyň gurluşy takmynan XI-XIV asyrlara degişli edilýär we esasan Horezmşalar döwründe (XI-XIII asyr) gülläp ösen döwre gabat gelýär. Bu gala barada gaty anyk taryhy maglumatlar az bolsa-da, onuň gurluşy we ýerleşişi onuň şäher administratiw merkezine ýa-da uly ýaşaýyş jaýyna degişli bolandygyny görkezýär.”Gyzgala” ady “Gyzlar galasy” ýa-da “Gyzlar köşgi” manysyny berip, onuň bilen baglanyşykly halk arasynda dürli rowaýatlar bar. Rowaýatlaryň birine görä, bu gala Horezmşa patyşasynyň gyzy üçin gurlup, ol gyz özbaşdaklygy we gaýduwsyzlygy bilen tanalypdyr.

​Gyzgala binagärlik taýdan Orta Aziýada gaýtalanmajak aýratynlyklara eýedir. Galanyň esasy aýratynlygy, onuň diwarlarynyň beýikligi we iň esasy hem “akordion” görnüşli ýa-da güberçek-oýuk (tolkunlaýyn) şekilinde gurluşydyr.Gala esasan, gün şöhlesinde gowrulan (bişen däl) çig kerpiçden gurlupdyr. Çig kerpiç ulanmagy, Horezmiň yssy we gury howa şertlerine oňat uýgunlaşandygyny görkezýär.Bu tolkunlaýyn diwar gurluşy diňe bir bezeg üçin däl, eýsem gurluşyk-tehniki ähmiýete hem eýedir. Çig kerpiçden gurlan beýik diwaryň durnuklylygyny ep-esli ýokarlandyrýar.

​ Diwarlaryň gabyrjakly (tolkunlaýyn) ýüzi ýeliň güýjüni azaldyp, diwarlaryň eremegini we zaýalanmagyny haýalladypdyr.Gyzgalanyň beýikligi 15 metre ýetýärdi we onuň diwarlarynyň galyňlygy käbir ýerlerde 2-3 metre ýetýärdi.

​Gyzgala, Köneürgenç taryhy merkezindäki beýleki ymaratlar (meselem, Kutlug Timur minarasy we Törebeg hanymyň kümmeti) ýaly, şol döwürdäki binagärlik pikirlenmeleriň we inženerçilik ussatlygynyň iň kämil nusgasyny görkezýär.

​Onuň tolkunlaýyn diwar görnüşi, sebitiň gaty gury we yssy şertleri üçin ýörite döredilen ýerli binagärlik usulynyň aýdyň mysalydyr. Ol Köneürgençde galan iň täsin we syrly ýadygärlikleriň biri bolup, şäheriň taryhyny we medeni gymmatyny nygtaýar.

Orazmuradowa Aýjahan

Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 110-njy toparynyň talyby